Tại hội thảo, TS. Giang Thiên Vũ, Tổng Thư ký Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục TP. Hồ Chí Minh, chia sẻ kết quả khảo sát thực hiện tháng 5/2026 với 409 học sinh từ 12-18 tuổi và 26 cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên tư vấn tâm lý tại các trường phổ thông trên địa bàn thành phố.
Kết quả cho thấy 75,1% học sinh được khảo sát chưa từng đến phòng tư vấn tâm lý tại trường. Trong 390 phiếu GHQ-12 hợp lệ, 38,5% trường hợp đạt hoặc vượt ngưỡng sàng lọc. TS. Giang Thiên Vũ lưu ý, chỉ số này là dấu hiệu cần quan tâm nhưng không thể đồng nhất với tỷ lệ học sinh mắc rối loạn tâm thần.
Đáng chú ý, nguyên nhân học sinh không tìm đến phòng tư vấn không chỉ nằm ở nhu cầu mà còn liên quan đến cách tổ chức và nhận diện dịch vụ.
“Trường nói trường có phòng tư vấn tâm lý nhưng học sinh không biết trường mình có phòng tư vấn tâm lý. Nhiều trường hợp học sinh biết trường có phòng tư vấn tâm lý nhưng phòng tư vấn tâm lý đặt cạnh phòng hiệu trưởng, cạnh hội trường có nhiều người ra vào thường xuyên nên các em không dám tìm đến”, TS. Giang Thiên Vũ cho biết.
Theo ông, ngay cả tên gọi “phòng tư vấn tâm lý” đôi khi cũng khiến học sinh lo ngại bị bạn bè chú ý hoặc kỳ thị khi bước vào.
Khoảng cách giữa nguồn lực và niềm tin
Những con số khảo sát cho thấy nhà trường có thể đã bố trí nguồn lực nhưng chưa chắc nguồn lực đó đã trở thành điểm tựa thực sự đối với học sinh.
TS. Nguyễn Hữu Long, Trường Đại học Mở TP. Hồ Chí Minh, cho biết khi gặp khó khăn, học sinh thường tìm đến người mà các em tin tưởng trước, thay vì lập tức tìm đến chuyên gia hoặc nhân sự phụ trách tư vấn tâm lý. Giáo viên bộ môn có thể là một trong những điểm tiếp cận đầu tiên, sau đó mới đến giáo viên chủ nhiệm hoặc nhân sự tư vấn.
Thực tế này đặt giáo viên vào vị trí quan trọng trong mạng lưới hỗ trợ học sinh. Giáo viên không thay thế chuyên gia tâm lý, nhưng là lực lượng có cơ hội quan sát học sinh thường xuyên, nhận biết những thay đổi trong học tập, hành vi và quan hệ bạn bè.
TS. Phan Thị Cẩm Giang, Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn, cũng chỉ ra một khoảng trống về nhân lực. Trong khi các trường đại học vẫn đào tạo nhân lực liên quan đến tư vấn tâm lý, tại nhiều trường phổ thông, công tác này chủ yếu do giáo viên kiêm nhiệm. Một số nhiệm vụ đòi hỏi kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm thực hành và chuẩn mực nghề nghiệp rõ ràng.
Bên cạnh nhu cầu về nhân sự, học sinh còn có nhu cầu hỗ trợ khá đa dạng. Khảo sát được chia sẻ tại hội thảo cho thấy những nhu cầu nổi bật gồm tìm hiểu thế mạnh, định hướng nghề nghiệp với 63,1%; giao tiếp tự tin, diễn đạt cảm xúc 60,4%; xây dựng và duy trì các mối quan hệ tốt đẹp 59,7%. Ngoài ra, 39,9% học sinh có nhu cầu hỗ trợ quản lý cảm xúc, lo âu và căng thẳng; 32% cần hỗ trợ nhận diện cảm giác cô đơn, lạc lõng và 40,6% cần hỗ trợ ổn định tâm lý khi rơi vào khủng hoảng.
Những kết quả này cho thấy hỗ trợ tâm lý học đường không chỉ dành cho những trường hợp đã xuất hiện vấn đề nghiêm trọng, mà cần được lồng ghép vào đời sống học tập hằng ngày.
Từ một căn phòng đến môi trường hỗ trợ
Theo các chuyên gia, nhà trường cần chuyển từ cách tiếp cận “có phòng tư vấn” sang xây dựng một hệ thống hỗ trợ mà học sinh có thể tiếp cận từ nhiều điểm khác nhau.
Từ thực tiễn tại Trường TH-THCS Olympia, cô giáo Lê Thiên Nga và Nguyễn Thị Hằng cho rằng giáo viên có thể được phát triển năng lực tâm lý – giáo dục để hiểu đặc điểm phát triển của học sinh, nhận diện nhu cầu, điều chỉnh môi trường lớp học và hỗ trợ ban đầu trong phạm vi vai trò. Khi cần thiết, giáo viên kết nối với nhân sự chuyên môn, gia đình hoặc dịch vụ bên ngoài.
Một hướng tiếp cận khác là mô hình “Gatekeeper đa chủ thể” do ThS. Lê Thị Minh Tâm, Chi hội Tâm lý Hoa Súng, Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục TP. Hồ Chí Minh, giới thiệu. Theo đó, bạn bè, giáo viên, gia đình, tổ chức xã hội và chuyên gia đều có thể trở thành những điểm kết nối giúp phát hiện sớm và đưa học sinh đến nguồn hỗ trợ phù hợp.
PGS.TS. Đinh Phương Duy, Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục TP. Hồ Chí Minh, nhấn mạnh: “Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em không chỉ là trách nhiệm của nhà trường hay gia đình, mà cần sự chung tay của cả xã hội trong một mạng lưới bảo vệ đa tầng”.
Theo ông, điều quan trọng là tạo ra một không gian an toàn để trẻ được lắng nghe và tin tưởng, từ đó có thể tự tin chia sẻ những khó khăn của mình.
Từ góc độ bảo vệ trẻ em, bà Mai Thị Ngọc Mai, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Quyền trẻ em Việt Nam, Chủ tịch Hội Bảo vệ Quyền trẻ em TP. Hồ Chí Minh, cho rằng trẻ em đang chịu tác động từ môi trường sống, các mối quan hệ và mạng xã hội. Vì vậy, nhà trường không thể một mình giải quyết tất cả vấn đề mà cần sự phối hợp của gia đình và các tổ chức xã hội.
Hỗ trợ tâm lý học đường vì thế không chỉ nằm trong một căn phòng. Khi học sinh biết nơi tìm kiếm sự giúp đỡ, tin tưởng người hỗ trợ và được kết nối đúng lúc với dịch vụ chuyên môn, nhà trường mới có thể hình thành một môi trường an toàn, thân thiện và đáp ứng tốt hơn nhu cầu phát triển của trẻ.
Ngọc ANh
