Chuỗi leo thang tâm lý dẫn tới tội ác
Gần đây, vụ án của Nguyễn Ngọc Đạo (35 tuổi, quê Quảng Trị, tạm trú tại Đà Nẵng) khiến dư luận bàng hoàng. Theo thông tin ban đầu, chiều 26/3, Đạo thuê taxi từ Đà Nẵng về Quảng Trị để giải quyết mâu thuẫn với vợ.
Khi đến địa phận Quảng Trị, Đạo đề nghị mượn xe để đi việc riêng nhưng bị tài xế từ chối. Hai bên xảy ra cãi vã, Đạo đã dùng súng tự chế mang theo bắn chết tài xế, giấu thi thể rồi tiếp tục lái xe về nhà bố mẹ vợ.
Xem nội dung vụ án: Khởi tố đối tượng dùng súng tự chế sát hại mẹ vợ và tài xế taxi
Không gặp được vợ, Đạo tiếp tục nổ súng khiến mẹ vợ tử vong, bố vợ bị thương nặng. Sau đó, đối tượng mang theo súng đi tìm vợ nhưng không gặp, rồi quay về gần nhà bố mẹ ruột ở xã Kim Điền, cố thủ trong xe, yêu cầu gặp vợ con và có ý định tự sát.
Nguyễn Ngọc Đạo tại cơ quan điều tra.
Nếu nhìn toàn bộ vụ việc dưới góc độ tâm lý tội phạm, đây không phải hành vi bộc phát đơn lẻ mà là một chuỗi leo thang qua 6 giai đoạn tâm lý điển hình.
Giai đoạn đầu là tích tụ. Đạo đã có nhiều mâu thuẫn với vợ. Mâu thuẫn, uất ức không được giải quyết, khiến Đạo trải qua cảm giác bị phản bội, bị coi thường, đối xử bất công và mất kiểm soát.
Đây là lúc cảm giác "tôi là nạn nhân" bắt đầu hình thành trong tâm trí anh ta. Anh ta phải trải qua cảm giác bị phản bội, bị xúc phạm, mất kiểm soát. Khi những cảm xúc này không được giải tỏa, chúng không biến mất mà cứ thế tích tụ, dần biến thành một câu chuyện ám ảnh trong đầu.
Niềm tin bản thân là nạn nhân, còn đối phương là kẻ thù xuất hiện, khiến anh ta cảm thấy mình có quyền trừng phạt hay trả thù.
Tiếp đến là giai đoạn hình thành ý định. Việc chuẩn bị súng cho thấy đối tượng đã chuyển từ suy nghĩ sang trạng thái sẵn sàng hành động.
Đáng chú ý tiếp theo là giai đoạn tưởng tượng và "diễn tập" trong đầu. Quãng đường dài Đạo di chuyển không phải là khoảng trống, mà là thời gian để các kịch bản bạo lực được lặp đi lặp lại: Từ đối thoại, xung đột đến hành vi trả thù.
Những tưởng tượng này không chỉ củng cố ý định mà còn khuếch đại cảm xúc giận dữ, nuôi dưỡng cảm giác quyền lực và khiến đối tượng dần "nhập vai".
Khi bị tài xế từ chối cho mượn xe, lúc này giai đoạn kích hoạt xảy ra. Trong trạng thái đã bị "lập trình" bởi các kịch bản bạo lực trước đó, Đạo coi hành động từ chối là sự chống đối, lập tức thực hiện hành vi giết người.
Sau khi vượt qua ranh giới đầu tiên, đối tượng bước vào giai đoạn phá ngưỡng. Rào cản đạo đức sụp đổ, việc tước đoạt mạng sống không còn là điều phải cân nhắc. Đạo tiếp tục gây án với chính gia đình vợ, nơi anh ta xem là nguồn gốc mâu thuẫn.
Sau chuỗi hành vi bạo lực, Đạo không tiếp tục gây án mà quay về gần nhà bố mẹ ruột, cố thủ và có ý định tự sát, đây là giai đoạn kết thúc. Điều này cho thấy Đạo không chỉ nghĩ đến việc làm hại người khác, mà còn nghĩ đến việc kết thúc chính mình như dấu chấm hết. Điều này cho thấy động cơ gốc không phải "giết người hàng loạt bừa bãi", mà bắt nguồn từ khủng hoảng cảm xúc trong mối quan hệ.
Bạo lực được hình thành qua sự lặp lại của suy nghĩ tiêu cực
Thực tế, nhiều vụ án tương tự trên thế giới cũng có điểm chung là bắt nguồn từ mâu thuẫn đời sống nhưng không được giải quyết đúng cách. Khi cảm xúc tiêu cực bị dồn nén, kết hợp với việc thiếu kiểm soát hành vi, nguy cơ bùng phát bạo lực là rất lớn.
Khẩu súng tự chế mà Đạo dùng để gây án.
Điều đáng lo ngại ở những vụ án kiểu này là trong nhiều trường hợp, hành vi bạo lực không xuất hiện ngay lập tức, mà âm thầm hình thành sau một quá trình suy nghĩ lặp lại, cảm xúc tiêu cực bị giữ lại quá lâu và dần mất kiểm soát.
Khi đó, ranh giới giữa suy nghĩ và hành động trở nên rất mong manh. Vụ án này cho thấy vấn đề về cách mỗi người làm chủ bản thân và đối diện với xung đột trong các mối quan hệ.
Không phải mâu thuẫn nào cũng dẫn đến bạo lực, nhưng nếu không được nhìn nhận và xử lý đúng cách, những cảm xúc tưởng như rất đời thường có thể nhấn chìm người ta trong chốc lát.
Từ góc độ pháp lý và xã hội, bên cạnh việc xử lý nghiêm minh hành vi phạm tội, cần chú trọng hơn đến việc hỗ trợ tâm lý, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và giải quyết xung đột trong cộng đồng. Bởi lẽ, phòng ngừa từ gốc rễ luôn là cách duy nhất để ngăn ngừa những bi kịch tương tự tái diễn.
Luật gia, Th.s Lê Bảo Ngọc (Tác giả các sách về Tâm lý tội phạm)
