Từ chiều sâu văn hóa đến sức mạnh đại đoàn kết dân tộc
Trong suốt chiều dài lịch sử, dân tộc Việt Nam đã phải đối mặt với nhiều cuộc chiến tranh, thiên tai và những biến động khắc nghiệt. Điều gì đã giúp một dân tộc không lớn về diện tích, không đông về dân số trong nhiều thời kỳ lịch sử có thể vượt qua những thử thách tưởng chừng không thể vượt qua, giữ vững nền độc lập và bản sắc của mình?
Câu trả lời trước hết nằm ở sức mạnh văn hóa và truyền thống đoàn kết được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử.
Văn hóa Việt Nam hình thành từ quá trình lao động, sáng tạo, đấu tranh sinh tồn và dựng xây cộng đồng. Trong quá trình ấy, lòng yêu nước, tinh thần nhân nghĩa, ý thức cộng đồng, đức tính khoan dung, truyền thống tương thân tương ái đã trở thành những giá trị bền vững, thấm sâu vào tâm hồn và cách ứng xử của mỗi người Việt Nam.
Những giá trị ấy không chỉ được lưu giữ trong sử sách, di sản hay các công trình văn hóa, mà hiện diện trong đời sống thường ngày: Trong tình làng nghĩa xóm, trong đạo lý uống nước nhớ nguồn, trong sự sẻ chia khi hoạn nạn, trong trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và đất nước.

Ảnh minh họa. Nguồn: Báo Công luận.
Chính từ những giá trị văn hóa đó, tinh thần đoàn kết được hình thành và bồi đắp. Người Việt Nam có thể khác nhau về vùng miền, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, điều kiện sống và hoàn cảnh xã hội, nhưng vẫn có thể tìm thấy điểm chung trong tình yêu quê hương, ý thức về cội nguồn và khát vọng xây dựng một đất nước hòa bình, độc lập, phồn vinh.
Bởi vậy, đại đoàn kết không đơn thuần là sự tập hợp về lực lượng hay thống nhất về hành động. Ở chiều sâu, đó còn là sự gắn kết về văn hóa, sự đồng cảm về tinh thần, sự chia sẻ những giá trị và mục tiêu chung.
Nếu văn hóa tạo nên những giá trị để con người tìm thấy sự đồng thuận, thì đại đoàn kết biến những giá trị ấy thành sức mạnh xã hội. Văn hóa là nền tảng, đoàn kết là sự kết nối; văn hóa bồi đắp niềm tin, đoàn kết chuyển hóa niềm tin thành hành động.
Đặc biệt, sức mạnh đoàn kết của dân tộc Việt Nam không hình thành từ sự đồng nhất hay xóa bỏ khác biệt. Trái lại, đó là sự thống nhất trong đa dạng, là khả năng quy tụ những cộng đồng có bản sắc, truyền thống và lợi ích khác nhau cùng hướng tới mục tiêu chung của dân tộc.
Đây chính là một đặc trưng nổi bật của văn hóa Việt Nam, đồng thời là cơ sở bền vững của khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Hai dấu mốc lịch sử, một tư tưởng xuyên suốt
Tháng 11 năm 2026 đánh dấu hai sự kiện có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử cách mạng và phát triển văn hóa Việt Nam: 96 năm Ngày thành lập Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam và 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất.
Ngày 18/11/1930, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị về thành lập Hội Phản đế Đồng minh, hình thức tổ chức đầu tiên của Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam. Sự kiện đánh dấu bước phát triển quan trọng trong tư duy và phương thức tập hợp lực lượng cách mạng của Đảng, đặt nền móng cho việc xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Trải qua 96 năm, với những tên gọi và hình thức tổ chức phù hợp với từng giai đoạn lịch sử, Mặt trận luôn giữ vai trò tập hợp, đoàn kết các giai cấp, tầng lớp, dân tộc, tôn giáo, nhân sĩ, trí thức và mọi người Việt Nam yêu nước, góp phần tạo nên sức mạnh to lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Mười sáu năm sau dấu mốc thành lập Mặt trận Dân tộc thống nhất, ngày 24/11/1946, giữa bộn bề khó khăn của đất nước vừa giành được độc lập, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức tại Hà Nội với sự tham dự của Chủ tịch Hồ Chí Minh và hơn 200 đại biểu đại diện cho giới hoạt động văn hóa cả nước.
Tại Hội nghị, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu lên tư tưởng có ý nghĩa định hướng sâu sắc: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”.
Đó không chỉ là sự khẳng định vị trí của văn hóa trong đời sống xã hội, mà còn thể hiện tầm nhìn chiến lược về vai trò của văn hóa đối với vận mệnh dân tộc.
Đặt hai sự kiện lịch sử trong mối liên hệ với nhau, có thể thấy một tư tưởng xuyên suốt trong đường lối cách mạng của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh: Muốn làm nên sự nghiệp lớn phải quy tụ được sức mạnh của toàn dân tộc; muốn sức mạnh ấy bền vững phải có nền tảng văn hóa, có lý tưởng chung, có niềm tin và những giá trị tốt đẹp dẫn dắt.
Nếu sự ra đời của Mặt trận Dân tộc thống nhất đặt nền móng cho việc tổ chức và phát huy sức mạnh đoàn kết toàn dân, thì Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 1946 khẳng định vai trò của văn hóa trong định hướng tư tưởng, bồi đắp nhân cách, xây dựng con người và tạo nền tảng tinh thần cho sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc.
Hai sự kiện diễn ra trong những hoàn cảnh lịch sử khác nhau, nhưng cùng hướng đến một mục tiêu: Phát huy sức mạnh của con người Việt Nam, của cộng đồng dân tộc Việt Nam vì độc lập, tự do và tương lai của đất nước.
Nhìn lại lịch sử, chúng ta càng nhận thức sâu sắc rằng những thắng lợi vĩ đại của cách mạng Việt Nam không chỉ là kết quả của sức mạnh chính trị, quân sự hay kinh tế, mà còn là thắng lợi của những giá trị văn hóa, của lòng yêu nước, tinh thần nhân nghĩa, ý chí độc lập, tự cường và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.
Văn hóa làm sâu sắc đoàn kết, đoàn kết làm giàu thêm văn hóa
Mối quan hệ giữa văn hóa và đại đoàn kết không chỉ được chứng minh trong lịch sử đấu tranh giành độc lập, mà còn thể hiện sinh động trong đời sống xã hội hôm nay.
Trước hết, văn hóa tạo nên nền tảng giá trị để xây dựng niềm tin và sự đồng thuận xã hội.
Một cộng đồng chỉ thực sự bền vững khi các thành viên không chỉ có lợi ích chung mà còn biết tôn trọng, thấu hiểu, chia sẻ và có trách nhiệm với nhau. Những chuẩn mực ứng xử nhân văn, tinh thần thượng tôn pháp luật, ý thức công dân, lòng nhân ái và sự khoan dung chính là những yếu tố văn hóa góp phần duy trì sự gắn kết ấy.
Khi văn hóa được coi trọng, những khác biệt về điều kiện kinh tế, vị trí xã hội, quan điểm hay lối sống có thể được giải quyết thông qua đối thoại, tôn trọng và tìm kiếm đồng thuận. Ngược lại, khi những giá trị văn hóa bị xem nhẹ, sự thiếu tin tưởng, thái độ vô cảm, lối sống ích kỷ và những ứng xử thiếu chuẩn mực có thể làm suy giảm sự gắn bó cộng đồng.
Vì vậy, xây dựng văn hóa cũng chính là xây dựng nền tảng tinh thần của đoàn kết.
Thứ hai, đại đoàn kết tạo nên môi trường xã hội để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa.
Việt Nam là quốc gia thống nhất gồm 54 dân tộc, mỗi dân tộc có những sắc thái văn hóa riêng, góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng của nền văn hóa Việt Nam.
Sự đa dạng ấy chỉ thực sự trở thành nguồn lực phát triển khi các cộng đồng được tôn trọng, được tạo điều kiện gìn giữ bản sắc, được bình đẳng trong tiếp cận các cơ hội phát triển và cùng tham gia vào đời sống chung của đất nước.
Đoàn kết không có nghĩa là làm mờ đi những nét riêng, mà là tạo điều kiện để mỗi giá trị văn hóa tốt đẹp được tỏa sáng trong chỉnh thể thống nhất của nền văn hóa dân tộc.
Một đất nước có thể thống nhất về mục tiêu phát triển, đồng thời vẫn phong phú về tiếng nói, phong tục, tín ngưỡng, lễ hội và các hình thức sáng tạo văn hóa. Chính sự thống nhất trong đa dạng ấy làm nên chiều sâu và sức sống của văn hóa Việt Nam.
Thứ ba, văn hóa và đại đoàn kết cùng chuyển hóa thành nguồn lực phát triển.
Tinh thần đoàn kết sẽ có sức sống bền vững khi được thể hiện bằng những hành động cụ thể: Giúp nhau phát triển kinh tế, chăm lo người nghèo, bảo vệ môi trường, gìn giữ di sản, xây dựng đời sống văn minh, tham gia giải quyết những vấn đề chung của cộng đồng.
Ngược lại, những hoạt động ấy cũng là quá trình thực hành và sáng tạo văn hóa, làm giàu thêm những giá trị nhân ái, trách nhiệm và nghĩa tình.
Một khu dân cư có đời sống văn hóa tốt không chỉ là nơi có nhiều hoạt động văn nghệ, thể thao hay những danh hiệu được công nhận, mà trước hết phải là nơi người dân sống có trách nhiệm, biết tôn trọng nhau, có tinh thần tương trợ, được tham gia bàn bạc và cùng giải quyết công việc chung.
Một cộng đồng đoàn kết thực chất không phải là cộng đồng không có những ý kiến khác nhau, mà là cộng đồng biết lắng nghe, đối thoại, tôn trọng sự khác biệt chính đáng và cùng tìm được tiếng nói chung vì lợi ích tập thể.
Đoàn kết bền vững phải được xây dựng trên nền tảng văn hóa; văn hóa muốn phát triển sâu rộng phải được nuôi dưỡng trong một cộng đồng đoàn kết.
Đó chính là mối quan hệ tương hỗ, bổ sung và làm giàu cho nhau giữa hai nguồn sức mạnh đặc biệt của dân tộc.
Đưa văn hóa và đại đoàn kết trở thành sức mạnh phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới
Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, đất nước đứng trước những thời cơ lớn, đồng thời phải giải quyết nhiều vấn đề đặt ra từ quá trình phát triển kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế, chuyển đổi số và những biến đổi nhanh chóng của đời sống xã hội.
Sự phát triển của công nghệ và các nền tảng truyền thông số mở ra cơ hội chưa từng có để kết nối con người, quảng bá văn hóa và lan tỏa những giá trị tốt đẹp. Tuy nhiên, cùng với đó là nguy cơ phân hóa trong nhận thức, sự lan truyền thông tin sai lệch, những biểu hiện lệch chuẩn trong ứng xử, lối sống và sự suy giảm gắn kết trong một bộ phận cộng đồng.
Khoảng cách phát triển giữa các vùng miền, những khác biệt về điều kiện thụ hưởng văn hóa, các vấn đề xã hội phát sinh trong quá trình đô thị hóa và chuyển dịch cơ cấu kinh tế cũng đặt ra yêu cầu mới đối với việc củng cố đồng thuận xã hội.
Trong bối cảnh ấy, phát triển văn hóa và củng cố đại đoàn kết toàn dân tộc phải được đặt trong một chỉnh thể thống nhất, trở thành nhiệm vụ thường xuyên của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng tiếp tục đặt ra yêu cầu phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, phát triển văn hóa và con người Việt Nam, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước.
Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã khẳng định vai trò của văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, đồng thời là trụ cột và hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước.
Việc xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam càng thể hiện rõ quyết tâm đưa văn hóa trở thành một bộ phận thiết yếu trong đời sống, tạo điều kiện để Nhân dân tham gia sáng tạo, gìn giữ và thụ hưởng các giá trị văn hóa.
Những định hướng đó đặt ra yêu cầu phải chuyển mạnh từ nhận thức sang hành động, từ khẳng định vai trò của văn hóa và đoàn kết sang tạo lập những cơ chế, điều kiện và môi trường để hai nguồn sức mạnh ấy được phát huy trong thực tiễn.
Trước hết, cần coi xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh là một trong những giải pháp căn bản để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Văn hóa phải hiện diện trong từng gia đình, nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư và trên không gian mạng; được thể hiện qua đạo đức, lối sống, trách nhiệm xã hội và cách ứng xử giữa con người với con người.
Cùng với đó, phải bảo đảm để mọi người dân, không phân biệt dân tộc, tôn giáo, vùng miền hay điều kiện kinh tế, đều có cơ hội tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển văn hóa. Sự công bằng trong tiếp cận văn hóa, sự tôn trọng bản sắc và quyền tham gia đời sống cộng đồng là những điều kiện quan trọng để tăng cường niềm tin, củng cố đồng thuận xã hội.
Đặc biệt, cần nhận thức sâu sắc rằng không thể có đoàn kết bền vững nếu những nguyện vọng chính đáng của Nhân dân không được lắng nghe, những khó khăn của người dân không được quan tâm và những vấn đề phát sinh trong cộng đồng không được giải quyết kịp thời.
Văn hóa của đoàn kết phải được thể hiện trước hết bằng thái độ tôn trọng Nhân dân, bằng tinh thần đối thoại, bằng trách nhiệm giải quyết công việc và bằng sự công bằng, nhân văn trong thực thi chính sách.
Phát huy vai trò của Mặt trận trong kết nối sức mạnh văn hóa và đại đoàn kết
Trong quá trình hiện thực hóa mối quan hệ giữa văn hóa và đại đoàn kết, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng.
Với chức năng tập hợp, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân, Mặt trận không chỉ là nơi quy tụ các lực lượng xã hội mà còn là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân, là môi trường quan trọng để phát huy dân chủ, thực hành đoàn kết và lan tỏa những giá trị văn hóa tốt đẹp.
Trong điều kiện mới, vai trò ấy cần được thể hiện ngày càng rõ nét, thiết thực và hiệu quả hơn.
Trước hết, Mặt trận cần phát huy mạnh mẽ vai trò kết nối giữa các cộng đồng, các tầng lớp Nhân dân, các dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam ở trong nước và nước ngoài; xây dựng sự đồng thuận trên cơ sở tôn trọng những khác biệt không trái với lợi ích chung của quốc gia, dân tộc.
Cùng với đó, Mặt trận và các tổ chức thành viên cần gắn chặt các phong trào thi đua yêu nước, các cuộc vận động với xây dựng môi trường văn hóa, phát triển con người và nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân.
Đặc biệt, cần tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư.
Trải qua hơn hai thập niên tổ chức, Ngày hội Đại đoàn kết đã trở thành một nét đẹp trong đời sống cộng đồng, là dịp để người dân gặp gỡ, chia sẻ, ôn lại truyền thống, biểu dương những việc làm tốt và cùng hướng tới những mục tiêu chung.
Tuy nhiên, giá trị sâu sắc nhất của Ngày hội không nằm ở quy mô tổ chức, số lượng tiết mục văn nghệ hay hình thức lễ nghi, mà ở mức độ gắn kết cộng đồng, sự tham gia thực chất của người dân và những chuyển biến tích cực trong đời sống khu dân cư.
Ngày hội phải thực sự là ngày hội của Nhân dân, do Nhân dân tham gia tổ chức, nơi mỗi người dân được bày tỏ ý kiến, được lắng nghe, được chia sẻ và được khích lệ đóng góp cho cộng đồng.
Việc gắn Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc với các hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam cần được triển khai theo hướng thiết thực, sáng tạo, phù hợp với đặc điểm từng địa phương, từng cộng đồng.
Có thể thông qua những hoạt động gần gũi như giới thiệu di sản văn hóa địa phương, tôn vinh các gia đình văn hóa tiêu biểu, nghệ nhân, người có uy tín; tổ chức giao lưu giữa các thế hệ, các dân tộc, tôn giáo; khuyến khích sáng kiến xây dựng khu dân cư xanh, sạch, đẹp, văn minh, nghĩa tình.
Quan trọng hơn, sau mỗi Ngày hội phải có thêm những việc làm cụ thể, những vấn đề của cộng đồng được quan tâm giải quyết, những mối quan hệ được củng cố và những giá trị tốt đẹp được tiếp tục lan tỏa.
Mặt trận cũng cần phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội, tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước; chủ động nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân, kịp thời phản ánh và kiến nghị giải quyết những vấn đề phát sinh từ cơ sở.
Bởi niềm tin xã hội không chỉ được tạo dựng bằng tuyên truyền, vận động, mà còn được củng cố bằng hiệu quả giải quyết những vấn đề thiết thân của người dân, bằng sự công khai, minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức.
Cùng với Mặt trận, các tổ chức chính trị - xã hội, các hội quần chúng, đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, chức sắc tôn giáo, người có uy tín và mỗi người dân đều có vai trò trong việc giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa, xây dựng sự gắn bó và trách nhiệm với cộng đồng.
Sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể ấy sẽ góp phần biến văn hóa và đại đoàn kết từ những giá trị tinh thần thành nguồn lực hiện thực cho phát triển đất nước.
Bồi đắp nền tảng văn hóa, củng cố sức mạnh đoàn kết để vững bước tương lai
Kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam và 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất là dịp để nhìn lại hai dòng chảy lớn đã góp phần làm nên sức mạnh và bản lĩnh của dân tộc: Dòng chảy của văn hóa và dòng chảy của đại đoàn kết.
Từ truyền thống lịch sử đến thực tiễn cách mạng, từ những giá trị được hun đúc qua hàng nghìn năm đến yêu cầu phát triển đất nước hôm nay, có thể khẳng định rằng văn hóa và đại đoàn kết luôn gắn bó mật thiết, bổ sung và nâng đỡ lẫn nhau.
Một nền văn hóa giàu bản sắc, nhân văn, tiến bộ sẽ tạo nên nền tảng tinh thần vững chắc cho khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Một cộng đồng đoàn kết, đồng thuận, biết tôn trọng và phát huy những giá trị tốt đẹp sẽ tạo nên môi trường thuận lợi để văn hóa tiếp tục phát triển.
Trong kỷ nguyên mới, khi đất nước hướng tới những mục tiêu phát triển cao hơn, yêu cầu đặt ra không chỉ là phát huy sức mạnh đoàn kết để thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội, mà còn phải làm cho chính tinh thần đoàn kết trở thành một giá trị văn hóa được thực hành thường xuyên trong đời sống.
Đó là văn hóa của sự tôn trọng và sẻ chia, của trách nhiệm và cống hiến, của đối thoại và đồng thuận, của lòng yêu nước và khát vọng vươn lên.
Văn hóa tạo nên chiều sâu của đoàn kết; đại đoàn kết tạo nên sức mạnh lan tỏa của văn hóa. Khi hai nguồn sức mạnh ấy được khơi dậy và phát huy đầy đủ, dân tộc Việt Nam sẽ có thêm nền tảng tinh thần, động lực và niềm tin để vượt qua mọi thách thức, hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.
TS. NGUYỄN MINH CHUNG
Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Tuyên giáo Đảng ủy Dân vận, Mặt trận và các đoàn thể Trung ương.