Hội thảo diễn ra theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến, kết nối các điểm cầu tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Huế và nhiều địa phương khác, thu hút hơn 120 nhà khoa học, nhà quản lý, chuyên gia môi trường trong và ngoài nước tham dự.
Dự án do VACNE chủ trì triển khai từ năm 2022, với sự tài trợ của Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn Vương quốc Anh (DEFRA) thông qua Liên minh Toàn cầu về Sức khỏe và Ô nhiễm (GAHP). Mục tiêu xuyên suốt của Dự án là đánh giá toàn diện thực trạng đốt lộ thiên phụ phẩm nông nghiệp và việc sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật; đồng thời đề xuất các giải pháp giảm thiểu tác động đến chất lượng không khí, sức khỏe con người, đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu tại Việt Nam.
Tham dự Hội thảo có bà Adetokunbo Adekunbi Folasade Akinseye – Giám đốc Trung tâm Quốc tế về Hóa chất, Thuốc trừ sâu và Chất thải nguy hại, Trưởng đoàn DEFRA; bà Maria Paola Lia – Giám đốc điều hành GAHP cùng nhiều chuyên gia quốc tế. Về phía VACNE có TS. Nguyễn Ngọc Sinh – Chủ tịch Hội; GS.TSKH. Đặng Huy Huỳnh – Phó Chủ tịch Hội, Trưởng Ban Chỉ đạo Dự án; cùng các Phó Chủ tịch, GS.TS. Trần Hiếu Nhuệ, GS.TS. Đặng Kim Chi, PGS.TS. Phùng Chí Sỹ và đông đảo các nhà khoa học tham dự trực tiếp và trực tuyến.
Phát biểu khai mạc, GS.TSKH. Đặng Huy Huỳnh thay mặt Lãnh đạo VACNE gửi lời chào mừng nồng nhiệt tới các đại biểu trong và ngoài nước, đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa của Hội thảo diễn ra trong những ngày đầu xuân – thời điểm khởi đầu cho những cam kết và hành động mới vì môi trường. Ông bày tỏ sự tri ân sâu sắc tới DEFRA, GAHP và các đối tác đã đồng hành trong suốt 4 năm qua, cũng như hơn 150 nhà khoa học, chuyên gia đã đóng góp trí tuệ và tâm huyết cho Dự án. Theo ông, những kết quả đạt được là minh chứng cho hiệu quả của hợp tác quốc tế dựa trên nền tảng khoa học và trách nhiệm cộng đồng.
Trong báo cáo tổng kết, PGS.TS. Phùng Chí Sỹ – Giám đốc Dự án – đã trình bày toàn diện các kết quả nổi bật với sự tham gia của 25 đơn vị trên cả nước. Dự án đã xây dựng được hệ thống cơ sở dữ liệu và bằng chứng khoa học quan trọng về thực trạng đốt hở phụ phẩm nông nghiệp và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật; phân tích mối liên hệ giữa ô nhiễm không khí, biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và sức khỏe con người; đồng thời đề xuất khung đánh giá tác động và định hướng chính sách phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Một điểm nhấn quan trọng là việc nghiên cứu và thí điểm các giải pháp thay thế đốt hở rơm rạ. Mô hình phân hủy nhanh rơm rạ tại xã An Trường và xã Quới An (tỉnh Vĩnh Long), mỗi xã 50 ha, bước đầu cho thấy hiệu quả rõ rệt trong cải thiện chất lượng đất và giảm phát thải. Hoạt động thu gom rơm rạ sản xuất viên nhiên liệu RDF tại Công ty CP Gia Bình Hồng Ngự (khoảng 40 tấn) mở ra triển vọng phát triển kinh tế tuần hoàn, gia tăng giá trị sinh khối và giảm lãng phí tài nguyên.
Dự án cũng hoàn thiện quy trình lập bản đồ xác định “điểm nóng” đốt hở rơm rạ trên phạm vi toàn quốc; xây dựng bản đồ phân bố theo tháng và năm; dự báo nồng độ PM2.5 phát sinh trong năm 2025; đồng thời đánh giá mức độ đóng góp của đốt rơm rạ tới ô nhiễm bụi mịn tại Hà Nội. Công tác điều tra sinh khối, ước tính lượng đốt cháy và phát thải khí nhà kính được thực hiện bài bản, tạo nền tảng khoa học cho việc hoàn thiện chính sách quản lý.
Đáng chú ý, Dự án đã chế tạo và lắp đặt 02 thiết bị giám sát tự động các chỉ số PM1, PM2.5, PM10 và TSP sử dụng năng lượng mặt trời, truyền dữ liệu trực tuyến tại một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long. Hệ thống này cho phép theo dõi chất lượng không khí trước, trong và sau hoạt động đốt rơm rạ, cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của đốt lộ thiên đối với môi trường không khí và sức khỏe cộng đồng.
Song song với hoạt động nghiên cứu, công tác truyền thông và nâng cao nhận thức được triển khai mạnh mẽ thông qua các khóa tập huấn cho nhà quản lý, sinh viên, nông dân; phát hành tài liệu hướng dẫn kỹ thuật; đăng tải bài viết trên các tạp chí khoa học và website chuyên ngành. Đặc biệt, Cuộc thi “Cánh đồng xanh – Không khí sạch” đã tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực, khuyến khích người dân áp dụng các biện pháp canh tác thân thiện môi trường, hạn chế đốt rơm rạ và sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật không hợp lý.
Phát biểu tại Hội thảo, bà Maria Paola Lia đánh giá cao cách tiếp cận dựa trên bằng chứng khoa học và sự gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu – chính sách – cộng đồng của VACNE. Đại diện DEFRA cũng ghi nhận đây là mô hình hợp tác hiệu quả, có thể chia sẻ kinh nghiệm cho nhiều quốc gia đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí từ hoạt động nông nghiệp.
Hội thảo đã tiếp nhận hơn 10 báo cáo chuyên đề và hàng chục ý kiến thảo luận, tập trung vào tính khoa học, tính thực tiễn và khả năng nhân rộng của các mô hình thí điểm. Nhiều đại biểu nhấn mạnh sự cần thiết phải lồng ghép các kết quả nghiên cứu vào chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững và kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu ở cấp địa phương.
Nhân dịp này, Ban Tổ chức đã ra mắt Mạng lưới “Sức khỏe môi trường” do GS.TS.NGND Đặng Kim Chi làm Chủ tịch. Mạng lưới hướng tới tăng cường kết nối các nhà khoa học trong lĩnh vực môi trường, y tế và các ngành liên quan; thúc đẩy nghiên cứu liên ngành và đề xuất chính sách nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước các nguy cơ ô nhiễm.
Kết luận Hội thảo, TS. Nguyễn Ngọc Sinh khẳng định: giảm thiểu đốt lộ thiên và sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ môi trường, sức khỏe cộng đồng và đa dạng sinh học. Trong thời gian tới, VACNE sẽ tiếp tục phối hợp với các đối tác trong và ngoài nước nhằm nhân rộng các mô hình hiệu quả, tích hợp kết quả nghiên cứu vào kế hoạch hành động của các địa phương, góp phần xây dựng nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp và hướng tới một môi trường không khí trong lành cho các thế hệ mai sau.
Nguồn VACNE
