Trong không gian sân Nhà Thái học, những bộ trang phục lấy cảm hứng từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám tạo nên cuộc gặp gỡ giữa di sản và tư duy thiết kế đương đại. Đây là kết quả của cuộc thi thiết kế trang phục “Khoa phục Việt Nam”, nằm trong chuỗi hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026).
Di sản trở thành chất liệu sáng tạo
Sau 3 tháng phát động, cuộc thi nhận được hơn 100 tác phẩm của sinh viên các ngành thiết kế, mỹ thuật, thời trang đến từ nhiều trường đại học trên cả nước cùng các nhà thiết kế trẻ. Qua quá trình tuyển chọn, 30 thiết kế xuất sắc được lựa chọn trưng bày tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trong đó 15 tác phẩm bước vào vòng chung kết.
Điều đáng chú ý không chỉ ở số lượng tác phẩm, mà ở cách người trẻ nhìn lại một di sản vốn đã quen thuộc. Nếu công chúng thường nhớ đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám qua Khuê Văn Các, văn bia Tiến sĩ hay câu chuyện đào tạo nhân tài, thì các nhà thiết kế trẻ lại tìm phía sau những biểu tượng ấy một hệ giá trị rộng lớn: Truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng nhân tài và khát vọng vươn lên bằng tri thức.
Những giá trị ấy được chuyển hóa thành chất liệu sáng tạo. Thay vì chỉ đưa Khuê Văn Các hay những biểu tượng khoa cử lên trang phục, nhiều tác giả tìm đến tinh thần phía sau di sản và diễn giải bằng ngôn ngữ thời trang đương đại. Từ quan sát, tìm hiểu đến lựa chọn và sáng tạo, đó cũng là cách người trẻ bước vào một cuộc đối thoại thực sự với di sản.
Quá trình tuyển chọn, 30 thiết kế xuất sắc được lựa chọn trưng bày tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Tác phẩm “Văn Uyên” của Nguyễn Thùy Linh là một ví dụ. Nữ sinh viên ngành Thiết kế thời trang, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội đã giành giải “Tinh thần Văn hiến” - giải cao nhất của cuộc thi.
Điều đáng chú ý, Linh không bắt đầu từ một biểu tượng kiến trúc cụ thể mà tìm đến tinh thần hiếu học, một giá trị cốt lõi làm nên ý nghĩa của Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Theo chia sẻ của Thùy Linh, “Văn Uyên” lấy cảm hứng từ tư tưởng về việc học trong “Luận ngữ” của Khổng Tử, đồng thời gợi nhắc truyền thống hiếu học của người Việt. Linh đã dành khoảng một tháng để hoàn thành tác phẩm.
Từ một giá trị tinh thần, cô tạo nên một hình hài mới bằng ngôn ngữ thời trang. Câu chuyện của “Văn Uyên” cho thấy cách người trẻ tiếp nhận di sản không chỉ dừng ở việc tái hiện những biểu tượng quen thuộc, mà còn là quá trình tìm hiểu, lựa chọn và diễn giải lại những giá trị phía sau. Di sản vì thế không chỉ được nhìn ngắm, mà được đặt vào những câu hỏi mới và tiếp tục được sáng tạo.
“Văn Uyên” không phải trường hợp duy nhất. Tác phẩm “Đăng Khoa”, “Khuê Văn Các”, “Khắc”, “Dòng chảy di sản” hay “Vinh quy” cũng cho thấy những cách tiếp cận đa dạng, từ biểu tượng kiến trúc, khoa cử đến tinh thần truyền thống được diễn giải bằng tư duy hiện đại.
Cùng đứng trước một di sản, mỗi tác giả lại nhìn thấy một lớp ý nghĩa khác. Đó cũng là sức sống của di sản, luôn có thể được đọc lại bằng những góc nhìn mới.
Tác phẩm thiết kế “Văn Uyên”.
Cầu nối người trẻ với di sản
Trao đổi với Báo GD&TĐ, đại diện Trung tâm Hoạt động VHKH Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, sau 950 năm, nơi đây vẫn lưu giữ những giá trị sâu sắc về truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài của dân tộc. Không gian di sản này vì thế không chỉ cần được bảo tồn, mà còn có thể trở thành nguồn cảm hứng, nguồn lực sáng tạo và một phần của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.
Bảo tồn di sản không có nghĩa là đóng khung di sản trong quá khứ. Những giá trị lịch sử cần được gìn giữ, nhưng để tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, di sản cũng cần những cách tiếp cận mới.
Một bộ trang phục không thể thay thế bia Tiến sĩ, cũng không thể làm thay đổi giá trị lịch sử của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhưng nó có thể khơi dậy sự tò mò, khiến người trẻ muốn tìm hiểu thêm về khoa cử, Khuê Văn Các hay truyền thống hiếu học của người Việt. Khi ấy, sáng tạo trở thành cầu nối công chúng với di sản bằng một ngôn ngữ gần gũi.
Điều đáng nói là những người tham gia “Khoa phục Việt Nam” không chỉ đứng trước Văn Miếu để tìm cảm hứng. Họ phải tìm hiểu, nghiên cứu và lựa chọn những giá trị có thể chuyển hóa thành ngôn ngữ thiết kế. Quá trình ấy khiến mối quan hệ giữa người trẻ và di sản thay đổi. Họ không còn chỉ là khách tham quan, mà trở thành người nghiên cứu, người sáng tạo và người kể chuyện.
Đây cũng là giá trị có thể còn lại sau một cuộc thi. Không chỉ là những giải thưởng, những bộ trang phục hay một đêm trình diễn, mà là việc một thế hệ trẻ có thêm trải nghiệm trực tiếp với di sản, biết đặt câu hỏi về những giá trị nằm phía sau những biểu tượng quen thuộc và thử kể lại câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ của mình.
Thiết kế “Khắc” của Nguyễn Thị Linh Chi nhận được 2 giải gồm: Giải “Diễn giải đương đại” và Giải “Bình chọn online”.
Từ nơi từng đào tạo và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước, những ý tưởng mới của người trẻ tiếp tục được nuôi dưỡng. Sự gặp gỡ ấy tạo thành vòng tròn thú vị khi di sản từng là nơi đào tạo người tài, nay trở thành nơi khơi nguồn sáng tạo cho một thế hệ mới.
“Khoa phục Việt Nam” có thể chỉ là một thử nghiệm nhỏ trên hành trình đưa di sản vào đời sống đương đại. Nhưng từ đó có thể mở ra những hướng đi mới, khi giá trị văn hóa được tiếp nối qua thời trang, thiết kế, mỹ thuật, giáo dục trải nghiệm hay du lịch văn hóa.
Một di sản thực sự sống không chỉ được nhắc nhớ về quá khứ, mà còn có khả năng khơi dậy ở thế hệ trẻ nhu cầu tìm hiểu, đặt câu hỏi và sáng tạo. Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, những người trẻ không chỉ đứng trước di sản 950 tuổi để ngắm nhìn, mà đang tìm cách đối thoại và sáng tạo, để những giá trị ấy tiếp tục hòa vào đời sống hôm nay.
“Qua các bài thi, tôi đặc biệt ấn tượng với sự tìm hiểu nghiêm túc về văn hóa khoa cử và cách các bạn kết hợp đầy sáng tạo giữa giá trị xưa và nhịp sống hôm nay. Mỗi thiết kế là một góc nhìn riêng, góp phần làm phong phú thêm cách cảm nhận về trang phục khoa cử, nơi tinh thần truyền thống được tiếp nối bằng ngôn ngữ thời trang đương đại”, nhà thiết kế Quang Hòa cho biết.
