Tuy nhiên, phía sau tỷ lệ cạnh tranh khốc liệt và những câu chuyện thành công là áp lực học tập kéo dài, bất bình đẳng xã hội và những vấn đề sức khỏe tâm thần ngày càng đáng lo ngại.
Cánh cửa hẹp
Trong hệ thống giáo dục Ấn Độ, các Viện Công nghệ Ấn Độ (IIT) không chỉ là nhóm trường đại học, mà còn là biểu tượng của sự xuất sắc và khát vọng vươn lên. Thành lập từ năm 1951, đến nay, hệ thống này có 23 cơ sở trên cả nước, trong đó 7 cơ sở đầu tiên như IIT Delhi, IIT Bombay hay IIT Kanpur được xem là những “pháo đài học thuật” danh giá bậc nhất.
Sức hút của IIT trước hết đến từ cơ chế tuyển sinh khắc nghiệt, được ví như “cánh cửa hẹp nhất” của giáo dục Ấn Độ. Kỳ thi gồm hai vòng JEE Main và JEE Advanced, với đề thi do các giảng viên hàng đầu biên soạn, đòi hỏi thí sinh không chỉ nắm chắc kiến thức, mà còn phải có tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề ở mức cao.
Mỗi năm, khoảng một triệu thí sinh tham gia, nhưng chỉ 250.000 người bước tiếp vào vòng trong và khoảng 18.000 người trúng tuyển – tỷ lệ chưa đến 2%. Con số này không chỉ phản ánh mức độ cạnh tranh, mà còn cho thấy IIT là “điểm đến” của nhóm tinh hoa học thuật.
Ở bậc sau đại học, kỳ thi GATE tiếp tục duy trì “chuẩn lọc” khắt khe tương tự. Gần một triệu thí sinh dự thi nhưng chỉ vài nghìn người được lựa chọn, tạo nên một hệ thống sàng lọc nhiều tầng, nơi chỉ những cá nhân xuất sắc nhất có thể tiến xa. Chính cơ chế này góp phần duy trì chất lượng đầu vào đồng đều và tạo nền tảng cho uy tín học thuật của IIT trên toàn cầu.
Không dừng lại ở đầu vào, IIT còn khẳng định vị thế bằng chất lượng đầu ra. Nhiều cựu sinh viên trở thành những nhân vật có ảnh hưởng toàn cầu như Sundar Pichai (CEO Google) hay Arvind Krishna (CEO IBM).
Thành công của họ không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà còn góp phần định hình hình ảnh IIT như một “bệ phóng vàng” cho sự nghiệp quốc tế. Với mức thu nhập trung bình của cử nhân IIT tại Mỹ có thể vượt 200.000 USD mỗi năm, giá trị của tấm bằng IIT càng được củng cố cả về học thuật lẫn kinh tế.
Chính vì vậy, việc trúng tuyển vào IIT không đơn thuần là thành tích học tập, mà còn mang ý nghĩa xã hội sâu sắc. Với nhiều gia đình, đặc biệt ở nhóm thu nhập trung bình và thấp, đây được xem là cơ hội hiếm hoi để thay đổi vị thế.
Tuy nhiên, mặt trái của kỳ vọng ấy là áp lực ngày càng lớn đè lên vai sinh viên – những người không chỉ phải vượt qua kỳ thi khắc nghiệt, mà còn phải duy trì phong độ trong một môi trường cạnh tranh liên tục.
Ở góc độ rộng hơn, IIT phản ánh rõ nét đặc trưng của giáo dục Ấn Độ: Đề cao cạnh tranh, tôn vinh năng lực và đặt niềm tin lớn vào giáo dục như một con đường đổi đời. Nhưng cũng chính mô hình này đang đặt ra bài toán cân bằng giữa thành tích và sức khỏe tinh thần – một thách thức ngày càng rõ rệt trong bối cảnh giáo dục toàn cầu.
Bên trong phòng thí nghiệm của một Viện Công nghệ Ấn Độ.
Áp lực học tập và cuộc đua không hồi kết
Để bước chân vào các IIT, nhiều học sinh phải trải qua nhiều năm luyện thi căng thẳng. Các “lò luyện JEE” tại những thành phố như Kota trở thành điểm đến quen thuộc, nơi học sinh học tập gần như liên tục từ sáng sớm đến khuya, với nhịp độ cao và rất ít thời gian nghỉ ngơi. Quá trình chuẩn bị này không chỉ đòi hỏi kiến thức, mà còn là cuộc thử sức về thể lực và sức bền tâm lý.
Tuy nhiên, áp lực không dừng lại ở cánh cổng đầu vào. Ngay khi nhập học, sinh viên phải thích nghi với môi trường học thuật cường độ cao, nơi kiến thức được truyền tải nhanh, yêu cầu tự học lớn và tiêu chuẩn đánh giá khắt khe. Những học sinh từng đứng đầu ở bậc phổ thông nhanh chóng trở thành “người bình thường” trong một tập thể toàn những cá nhân xuất sắc. Sự thay đổi vị thế này thường kéo theo cú sốc tâm lý không nhỏ.
Cạnh tranh tại IIT không chỉ diễn ra trong lớp học, mà còn lan sang các kỳ thực tập, dự án nghiên cứu và cơ hội việc làm. Sinh viên buộc phải duy trì thành tích cao liên tục nếu muốn tiếp cận các cơ hội nghề nghiệp tốt, đặc biệt là tại các tập đoàn lớn. Điều này khiến áp lực học tập trở thành trạng thái thường trực, khó có khoảng nghỉ.
Trong khi đó, thực tế thị trường lao động đang có nhiều biến động. Năm 2024, khoảng 38% sinh viên tốt nghiệp IIT chưa tìm được việc làm ngay sau khi ra trường - một con số gây bất ngờ, làm lung lay quan niệm lâu nay rằng tấm bằng IIT là “tấm vé đảm bảo” cho tương lai. Điều này cho thấy, ngay cả trong một hệ thống đào tạo tinh hoa, thành công nghề nghiệp vẫn không còn là điều chắc chắn.
Áp lực từ gia đình càng khiến gánh nặng tâm lý gia tăng. Với nhiều sinh viên, việc trúng tuyển IIT không chỉ là thành tích cá nhân, mà còn là niềm kỳ vọng của cả gia đình, thậm chí cả dòng họ. Vì vậy, bất kỳ thất bại nào – từ điểm số không như mong đợi đến việc chưa có việc làm tốt – đều có thể bị nhìn nhận như sự không đáp ứng kỳ vọng.
Trong bối cảnh đó, không ít sinh viên rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, lo âu và mất phương hướng. Từ hành trình “chinh phục đỉnh cao”, IIT vì thế cũng trở thành phép thử khắc nghiệt đối với sức chịu đựng và khả năng cân bằng của người học trong một môi trường cạnh tranh toàn diện.
Những áp lực vô hình
Bên cạnh áp lực học thuật, sinh viên tại các IIT còn phải đối mặt với những vấn đề mang tính xã hội và cấu trúc, vốn âm thầm nhưng tác động sâu sắc đến trải nghiệm học tập.
Một trong những vấn đề nổi bật là sự phân biệt đẳng cấp. Sinh viên đến từ các cộng đồng yếu thế đôi khi phải đối diện với sự kỳ thị, từ những lời nói bóng gió đến việc bị cô lập trong ký túc xá hay lớp học. Dù không phải lúc nào cũng biểu hiện công khai, những rào cản này vẫn tạo ra cảm giác bị loại trừ, ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý và sự tự tin của người học.
Sự khác biệt về nền tảng giáo dục cũng góp phần làm gia tăng khoảng cách. Sinh viên đến từ các đô thị lớn, từng học tại trường chuyên hoặc trường quốc tế, thường có lợi thế về kỹ năng học tập, ngoại ngữ và khả năng thích nghi với môi trường học thuật cường độ cao.
Trong khi đó, những sinh viên xuất thân từ nông thôn hoặc hệ thống trường công lập phải nỗ lực nhiều hơn để theo kịp, không chỉ về kiến thức, mà còn ở phương pháp học và kỹ năng mềm. Khoảng cách này, nếu không được hỗ trợ kịp thời, có thể trở thành rào cản kéo dài trong suốt quá trình học.
Ở bậc nghiên cứu, đặc biệt là tiến sĩ, áp lực lại mang một hình thức khác, mang tính cá nhân và phụ thuộc nhiều hơn. Mối quan hệ giữa nghiên cứu sinh và người hướng dẫn thường có tính lệ thuộc cao, khi người hướng dẫn nắm quyền quyết định tiến độ nghiên cứu, đánh giá luận án và thậm chí ảnh hưởng đến cơ hội nghề nghiệp sau này. Điều này khiến nhiều nghiên cứu sinh rơi vào thế bị động, khó phản biện hoặc thay đổi nếu gặp môi trường hướng dẫn không phù hợp.
Câu chuyện của gia đình ông Ramesh Solanki là một ví dụ điển hình. Con trai ông trúng tuyển IIT Bombay năm 2022 - một thành tích đáng tự hào đối với một gia đình thu nhập trung bình. Tuy nhiên, sau khi nhập học, em thường xuyên gọi về chia sẻ về việc bị bạn bè chế giễu xuất thân, áp lực học tập nặng nề, thậm chí gặp khó khăn trong quan hệ với người hướng dẫn.
Là người thuộc cộng đồng Dalit – tầng lớp thấp trong hệ thống đẳng cấp tại Ấn Độ – em phải chịu thêm những áp lực vô hình ngoài học thuật. Trước những sức ép chồng chất, em đã lựa chọn “bỏ cuộc”.
Trường hợp này cho thấy, phía sau hào quang của một hệ thống giáo dục tinh hoa, những bất bình đẳng xã hội và rào cản cấu trúc vẫn tồn tại, thậm chí trở nên rõ nét hơn trong môi trường cạnh tranh cao. Đây cũng là thách thức lớn đối với IIT trong việc bảo đảm một môi trường học thuật không chỉ xuất sắc, mà còn công bằng và bao trùm.
Kỳ thi JEE Main - một trong những kỳ thi cạnh tranh nhất Ấn Độ.
Tìm kiếm lối thoát
Theo nhiều thống kê, trong hai thập kỷ qua đã có ít nhất 160 trường hợp sinh viên tử vong tại các IIT, trong đó phần lớn xảy ra ở những năm gần đây. Con số này không chỉ phản ánh những bi kịch cá nhân, mà còn gợi lên những vấn đề mang tính hệ thống trong môi trường giáo dục được xem là tinh hoa.
Điều đáng chú ý là các trường hợp này thường chưa được thảo luận một cách đầy đủ và thẳng thắn. Một số ý kiến cho rằng, nhiều cơ sở đào tạo có xu hướng lý giải sự việc theo hướng cá nhân, thay vì nhìn nhận các yếu tố cấu trúc như áp lực học tập kéo dài, môi trường cạnh tranh cao hay những bất bình đẳng xã hội tồn tại trong khuôn viên trường. Cách tiếp cận này phần nào làm lu mờ bức tranh toàn diện của vấn đề.
Trước thực trạng đó, nhiều chuyên gia và tổ chức đã kêu gọi cải cách hệ thống IIT theo hướng nhân văn hơn, đặt sức khỏe tinh thần của người học ngang với thành tích học thuật. Một số trường đã bước đầu triển khai các chương trình hỗ trợ tâm lý, thành lập trung tâm tư vấn và tổ chức hoạt động nâng cao nhận thức. Tuy nhiên, theo đánh giá của giới chuyên môn, những giải pháp này vẫn mang tính ứng phó, chưa chạm tới gốc rễ của áp lực.
Một trong những đề xuất đáng chú ý là chuyển từ mô hình giáo dục thiên về thành tích sang cách tiếp cận phát triển toàn diện. Điều này đòi hỏi giảm bớt áp lực thi cử, đa dạng hóa tiêu chí đánh giá và tạo không gian để sinh viên phát triển kỹ năng mềm, cân bằng giữa học tập và đời sống cá nhân. Khi đó, thành công không chỉ được đo bằng điểm số hay thứ hạng, mà còn bằng khả năng thích ứng và sức khỏe tinh thần của người học.
Bên cạnh đó, việc tăng cường cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình trong các trường đại học cũng được xem là yếu tố then chốt. Các vụ việc liên quan đến sinh viên cần được điều tra minh bạch, có sự tham gia của các bên độc lập, thay vì chỉ xử lý nội bộ. Đây không chỉ là yêu cầu về quản trị giáo dục, mà còn là bước cần thiết để xây dựng một môi trường học thuật an toàn, công bằng và bền vững hơn.
Ông S. Ravinda Bhat - Chủ tịch Lực lượng Đặc nhiệm quốc gia về Sức khỏe tâm thần, cho rằng các IIT hoàn toàn có thể, và cần phải, hành động quyết liệt hơn để ngăn chặn những vụ việc tương tự. Tuy nhiên, theo ông, nhiều cơ sở đào tạo vẫn có xu hướng né tránh trách nhiệm.
Ông cũng chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: Các trường hợp tử vong thường bị lý giải theo hướng cá nhân hóa. “Nếu nạn nhân là sinh viên giỏi, nguyên nhân thường được cho là do áp lực từ gia đình hoặc các mối quan hệ xã hội. Ngược lại, nếu là sinh viên thuộc nhóm yếu thế, họ lại bị nhìn nhận là không đủ khả năng đối phó với môi trường cạnh tranh”, ông nói.
Nhận định này cho thấy cách tiếp cận còn phiến diện, khi trách nhiệm chủ yếu được đặt lên vai cá nhân, trong khi các yếu tố mang tính hệ thống như môi trường học tập, áp lực cạnh tranh và bất bình đẳng xã hội chưa được nhìn nhận đầy đủ.
Ông Ramesh Solanki, cha của một sinh viên đã qua đời, nghẹn ngào chia sẻ rằng xuất thân xã hội đã trở thành gánh nặng vô hình đối với con trai ông. Chúng tôi thuộc tầng lớp thấp, nhưng tại sao điều đó lại quan trọng đến vậy? Chính sự sỉ nhục đã khiến con tôi gục ngã, ngay cả trước khi áp lực học tập trở nên quá sức. Theo ông, trong hoàn cảnh đó, con trai ông không còn khả năng tập trung và kiểm soát việc học. Những tổn thương về tinh thần đã bào mòn ý chí, khiến em dần mất phương hướng giữa môi trường vốn đã đầy cạnh tranh.
