Tháng 7/2024, chị C., 30 tuổi, ở Bến Tre (cũ), nhận giấy khen cùng khoản tiền hỗ trợ của địa phương vì sinh đủ hai con trước tuổi 35. Buổi trao thưởng diễn ra giản dị tại trụ sở xã, nhưng với chị, đó là sự ghi nhận cho quyết định từng đắn đo nhiều năm.
Chị C. từng nghiêng về phương án chỉ sinh một con để có điều kiện chăm sóc tốt hơn. Thu nhập gia đình chưa ổn định, trong khi các khoản chi cho ăn uống, học hành và chăm sóc sức khỏe của trẻ ngày càng tăng. Chị lo nếu sinh thêm, vợ chồng khó bảo đảm điều kiện phát triển cho cả hai con. “Sinh ít để lo cho con đầy đủ là suy nghĩ của tôi”, chị kể.
Quan điểm của chị dxần thay đổi sau những lần được cán bộ y tế, dân số tư vấn về lợi ích của việc sinh con sớm, các chính sách hỗ trợ thai sản, bảo hiểm y tế cho trẻ nhỏ và khoản khen thưởng dành cho phụ nữ sinh đủ hai con trước tuổi 35. Những thông tin cụ thể giúp chị hiểu rõ hơn quyền lợi có thể tiếp cận và có thêm cơ sở để tính toán kế hoạch gia đình. “Mọi thứ được nói rõ ràng, dễ hiểu, không chung chung như trước”, chị nhớ lại.
Dù vậy, không ít gia đình quanh nơi chị sống vẫn dừng lại ở một con. Với họ, khoản tiền thưởng có thể là sự động viên, nhưng chưa đủ để giải quyết những băn khoăn về thu nhập, công việc và việc chăm sóc con trong nhiều năm.
Sau khi sáp nhập Bến Tre, Trà Vinh và Vĩnh Long, tỉnh Vĩnh Long mới phải giải quyết nhiều vấn đề dân số trên địa bàn rộng hơn 6.200 km². Theo bà Lê Thị Thuỷ, Chi cục trưởng Chi cục Dân số tỉnh Vĩnh Long, mức sinh giảm và tốc độ già hóa dân số tăng là những thách thức đáng chú ý.
Tại khu vực Bến Tre trước đây, chính sách khen thưởng phụ nữ sinh đủ hai con trước tuổi 35 được triển khai từ sớm. Các xã, phường duy trì tỷ lệ từ 60% cặp vợ chồng sinh đủ hai con trong nhiều năm liên tiếp được thưởng 20-40 triệu đồng, kèm bằng khen của UBND tỉnh.
“Cách làm này vừa tạo động lực trực tiếp cho người dân, vừa khuyến khích chính quyền cơ sở chủ động hơn trong công tác dân số”, bà Thuỷ nói.
Bên cạnh khen thưởng, ngành dân số địa phương duy trì thông điệp mỗi cặp vợ chồng nên sinh đủ hai con và nuôi dạy con tốt từ năm 2021. Cộng tác viên dân số đến từng hộ gia đình, trao đổi về những băn khoăn của các cặp vợ chồng trẻ, từ chi phí nuôi con đến việc làm, nhà ở và chăm sóc sức khỏe.
Theo bà Thuỷ, những hình thức tiếp cận trực tiếp giúp cán bộ dân số hiểu rõ hơn hoàn cảnh của người dân, đồng thời đưa thông tin chính sách đến gần với nhu cầu thực tế. Tổng tỷ suất sinh của tỉnh năm 2025 đạt khoảng 1,6 con mỗi phụ nữ, cho thấy thách thức duy trì mức sinh vẫn còn lớn.
Một địa phương tại tỉnh Bến Tre (cũ) khen thưởng phụ nữ sinh đủ 2 con và hai con một bề là gái trước 35 tuổi.
Mức sinh xuống thấp kỷ lục
Theo Cục Dân số, Bộ Y tế, tổng tỷ suất sinh của Việt Nam giảm từ 6,4 con mỗi phụ nữ năm 1960 xuống 1,93 con năm 2025, thấp nhất từ trước đến nay và dưới mức sinh thay thế 2,1 con.
Nếu kéo dài, xu hướng này có thể khiến Việt Nam già hóa dân số nhanh hơn, thu hẹp lực lượng lao động và làm suy giảm quy mô dân số trong tương lai. Bài toán không còn chỉ là vận động các cặp vợ chồng sinh đủ hai con, mà là làm sao để họ có điều kiện thực hiện mong muốn ấy.
Chính sách dân số vì thế đang chuyển hướng. Luật Dân số có hiệu lực từ ngày 1/7 quy định quyền của mỗi cặp vợ chồng trong việc quyết định thời điểm sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh. Cùng với đó là những chính sách hỗ trợ gia đình, trong đó có quy định về thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ hai, thời gian nghỉ của người cha và các hình thức hỗ trợ tại địa phương có mức sinh thấp.
Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu, Phó trưởng Phòng Quy mô dân số và Kế hoạch hóa gia đình, Cục Dân số, Bộ Y tế cho biết hệ thống chính sách đã được mở rộng, bao gồm việc làm, tiền lương, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, trợ cấp và nhà ở. Mục tiêu là tạo thêm điều kiện để các gia đình sinh và nuôi dạy con, thay vì chỉ khuyến khích bằng thông điệp tuyên truyền.
Đến nay, 25 trong tổng số 34 tỉnh, thành đã xây dựng chương trình duy trì mức sinh thay thế; 8 địa phương ban hành chính sách dân số riêng và 5 địa phương hỗ trợ trực tiếp bằng tiền cho người sinh con. TP.HCM hỗ trợ 5 triệu đồng cho phụ nữ sinh đủ hai con trước tuổi 35; Hải Phòng hỗ trợ 3 triệu đồng, Tây Ninh 2 triệu đồng, Đồng Nai và Đồng Tháp mỗi nơi một triệu đồng.
Một số địa phương còn thưởng cho xã, phường duy trì tỷ lệ cao các cặp vợ chồng sinh đủ hai con trong nhiều năm liên tiếp. Tuy nhiên, mức hỗ trợ và điều kiện thụ hưởng khác nhau giữa các địa phương, trong khi quyết định sinh con còn phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của từng gia đình.
Nuôi con đường dài, cần điểm tựa an sinh
Ông Mai Xuân Phương, nguyên Phó vụ trưởng Truyền thông - Giáo dục, Tổng cục Dân số, (nay là Cục Dân số, Bộ Y tế) cho rằng chính sách khuyến sinh hiện nay vẫn cần chuyển mạnh hơn từ khen thưởng sang bảo đảm an sinh. Một khoản tiền có thể khích lệ gia đình ở thời điểm sinh con, nhưng không thể bù đắp các khoản chi kéo dài nhiều năm cho ăn uống, học hành, y tế và chăm sóc trẻ.
Với các cặp vợ chồng trẻ, quyết định sinh thêm con còn liên quan đến khả năng mua hoặc thuê nhà, cơ hội việc làm, chi phí gửi trẻ và thời gian dành cho gia đình. Nếu những điều kiện này không được cải thiện, việc sinh đủ hai con vẫn có thể nằm ngoài khả năng của nhiều người, dù họ mong muốn có thêm con.
Học sinh tiểu học ở Hà Nội. (Ảnh minh họa: Ngô Nhung)
Một số đề xuất chính sách đang hướng đến hỗ trợ lâu dài hơn, như trợ cấp hằng tháng cho trẻ từ khi sinh đến 36 tháng tuổi, hỗ trợ chi phí nuôi dưỡng, ăn trưa mầm non và khuyến khích gia đình sinh đủ hai con. Việc ưu tiên các gia đình này khi mua, thuê hoặc thuê mua nhà ở xã hội cũng được đề xuất nhằm giảm bớt một trong những rào cản lớn đối với người trẻ.
Ông Phương kiến nghị xây dựng mức hỗ trợ tối thiểu áp dụng trên toàn quốc, quy định rõ đối tượng và quyền lợi, đồng thời cho phép các địa phương có điều kiện ngân sách bổ sung chính sách riêng. Với những tỉnh khó khăn, ngân sách cần có cơ chế hỗ trợ để người dân được tiếp cận chính sách tốt hơn.
Sau nhiều thập kỷ tập trung giảm sinh, Việt Nam đang phải giải bài toán ngược lại: khuyến khích người dân sinh đủ con trong điều kiện xã hội đã thay đổi.
Câu chuyện của chị C. cho thấy sự động viên từ địa phương có thể góp phần thay đổi lựa chọn của một gia đình, nhưng để tạo chuyển biến rộng hơn, chính sách cần giúp cha mẹ nhìn thấy không chỉ khoản hỗ trợ lúc sinh con, mà cả khả năng nuôi dạy con trong những năm tiếp theo.
