Thay vì dành phần lớn thời gian cho điện thoại hay mạng xã hội, nhiều học sinh ở Gia Lai có một mùa Hè khác khi được tự tay vẽ mặt nạ, tìm hiểu nghệ thuật hát bội và lắng nghe những câu chuyện về di sản dân tộc.
Đặt điện thoại xuống để chạm vào di sản
Một buổi chiều hè, sân sinh hoạt của Trường THCS Ghềnh Ráng (phường Quy Nhơn Nam, Gia Lai) rộn ràng tiếng cười của hơn 100 học sinh. Không còn những chiếc điện thoại trên tay hay những giờ phút chìm trong màn hình tivi, các em quây quần bên chiếc mặt nạ hát bội với gam màu đỏ, trắng, đen, vàng và chăm chú lắng nghe những câu chuyện về một loại hình sân khấu truyền thống đã đồng hành cùng nhiều thế hệ người Việt.
Không gian trải nghiệm “Sắc màu truyền thống - Nghệ thuật hát bội” nhanh chóng cuốn hút các em bằng những điều mới lạ. Mỗi khi Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Nguyễn Xuân Hợi giơ lên một chiếc mặt nạ, cả khuôn viên lại vang lên những tiếng trầm trồ thích thú.
“Vì sao mặt nạ này có màu đỏ?”, “Tại sao hai bên khuôn mặt lại giống đôi cánh chim?”... Những câu hỏi hồn nhiên của những đứa trẻ lần đầu tiếp cận nghệ thuật hát bội.
Chậm rãi giải thích từng chi tiết, NSND Nguyễn Xuân Hợi cho biết, mặt nạ hát bội không chỉ là đạo cụ biểu diễn, mà còn là “ngôn ngữ” đặc biệt của sân khấu truyền thống. Mỗi chiếc mặt nạ đều được tạo hình theo đặc điểm của từng nhân vật.
Màu sắc, đường nét và họa tiết trên khuôn mặt không chỉ giúp khán giả nhận diện nhân vật, mà còn gợi lên tính cách, phẩm chất và vai diễn trên sân khấu. Bên cạnh những kiểu mặt được cách điệu theo quy ước của hát bội, một số nhân vật như Trương Phi hay Châu Thương có lối hóa trang riêng với đường nét mạnh, tạo hình đặc trưng, giúp người xem dễ dàng nhận biết ngay khi xuất hiện.
“Chỉ nhìn vào mặt nạ, khán giả có thể phần nào nhận ra nhân vật. Nhưng để nhân vật thực sự sống động còn cần giọng hát, ngữ khí và động tác biểu diễn của nghệ sĩ”, ông Hợi chia sẻ.
Qua câu chuyện mộc mạc, những chiếc mặt nạ tưởng chỉ mang màu sắc nghệ thuật bỗng trở thành cánh cửa đưa các em đến gần hơn với kho tàng văn hóa dân gian được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Những chiếc mặt nạ sắc màu, vụng về của học sinh.
Gieo tình yêu văn hóa từ trải nghiệm
Sau phần giới thiệu, NSND Nguyễn Xuân Hợi hướng dẫn các em cách cầm cọ, pha màu và tô từng chi tiết trên mặt nạ. Ông đi đến từng bàn, quan sát rồi góp ý để các em vẽ đúng đặc điểm từng nhân vật. Nhiều em vừa vẽ vừa hỏi: “Đây là nhân vật nào ạ?”, “Vì sao mặt lại tô màu đỏ?”, “Màu đen có ý nghĩa gì?”.
Mỗi câu hỏi đều được ông kiên nhẫn giải thích, từ tên nhân vật đến ý nghĩa của từng gam màu, từng đường nét. Có em chăm chú lắng nghe rồi cẩn thận chỉnh lại nét cọ, có em tiếp tục hỏi thêm về câu chuyện của nhân vật mình đang vẽ.
Em Trần Uyển Nhi - học sinh Trường THCS Lương Thế Vinh, trước đây chỉ biết đến hát bội qua một vài hình ảnh trên Internet. Đến khi trực tiếp quan sát, lắng nghe và tự tay vẽ mặt nạ, em mới cảm nhận rõ nét đẹp độc đáo của loại hình nghệ thuật này.
“Em thấy mỗi chiếc mặt nạ đều có một câu chuyện riêng. Sau buổi hôm nay, em muốn tìm hiểu thêm về các nhân vật trong hát bội”, Uyển Nhi chia sẻ.
Ở góc khác, em Vũ Trọng Bình - học sinh lớp 4A5, Trường Tiểu học Nguyễn Văn Cừ, say sưa hoàn thiện chiếc mặt nạ nhân vật Đào Tam Xuân trong vở tuồng cổ “Trảm Trịnh Ân”.
Bình kể, từng nhiều lần theo gia đình đi xem hát bội nên em rất thích những khuôn mặt được hóa trang với màu sắc và đường nét khác nhau. Khi đứng trên sân khấu, các nhân vật cuốn hút người xem thông qua mặt nạ, giọng nói truyền cảm và cách thể hiện thông qua ngôn ngữ cơ thể.
“Hôm nay được tự mình tô màu cho chiếc mặt nạ, em thấy rất vui. Em hy vọng sẽ có nhiều dịp ý nghĩa như thế này để có thể chạm đến văn hóa truyền thống dân tộc”, cậu học trò Trọng Bình nói.
Những nét cọ còn vụng về, những mảng màu chưa thật cân đối nhưng sự chăm chú hiện rõ trên từng gương mặt trẻ thơ. Giữa mùa Hè, khi nhiều phụ huynh lo con dành quá nhiều thời gian cho điện thoại và mạng xã hội, hình ảnh các em kiên nhẫn ngồi hàng giờ để khám phá một giá trị văn hóa truyền thống mang đến nhiều cảm xúc đẹp.
Nhiều năm qua, NSND Nguyễn Xuân Hợi luôn sẵn sàng đồng hành cùng các trường học, địa phương trong những chương trình giới thiệu hát bội đến học sinh.
Theo ông, để hoàn thành một chiếc mặt nạ hát bội cần nhiều ngày lao động tỉ mỉ. Nhưng điều khiến ông vui nhất không phải là thời gian hoàn thiện tác phẩm, mà là ngày càng có nhiều em nhỏ tò mò, muốn tìm hiểu về nghệ thuật truyền thống.
Học sinh say sưa trải nghiệm vẽ mặt nạ hát bội.
Chương trình “Sắc màu truyền thống – Nghệ thuật hát bội” thu hút khoảng 120 học sinh đến từ các khu phố 23, 24, 25 và 28 tham gia. Theo chị Đặng Thị Thu Hiền, Bí thư Chi đoàn khu phố 24, nhiều năm qua địa phương đều tổ chức các sân chơi hè cho thiếu nhi. Năm nay, hát bội được lựa chọn với mong muốn giúp các em có thêm cơ hội tiếp cận những giá trị văn hóa dân tộc.
“Các em hôm nay có nhiều điều kiện tiếp cận Internet và thiết bị thông minh, nhưng không phải em nào cũng biết đến nghệ thuật truyền thống. Chúng tôi muốn tạo nên một sân chơi vừa bổ ích, vừa hấp dẫn để các em được trải nghiệm, từ đó thêm yêu văn hóa của cha ông”, chị Hiền thông tin.
Chị cho hay, thời gian tới, địa phương tiếp tục phối hợp với các nghệ sĩ, nghệ nhân và đơn vị chuyên môn tổ chức thêm nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa truyền thống. Những buổi sinh hoạt hè không chỉ giúp trẻ em có thêm một sân chơi ý nghĩa, mà còn góp phần đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ bằng chính sự trải nghiệm, thay vì những bài học khô cứng.
“Tôi mong sẽ có thêm nhiều hoạt động ý nghĩa như thế này để các em biết đến hát bội, chèo… và những giá trị văn hóa dân tộc. Khi hiểu, các em sẽ yêu và khi đã yêu, các em sẽ có ý thức gìn giữ để di sản không bị lãng quên”, NSND Nguyễn Xuân Hợi bày tỏ.
