Trong danh mục 18 loài cây cấm trồng nơi công cộng của Hà Nội, mã tiền (Strychnos nux-vomica L.) được đưa vào với lý do "hạt có chứa chất độc".
Chia sẻ trên Vietnamnet, Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học Thuốc Nam, cho biết cây mã tiền còn gọi là cây củ chi, thuộc họ Mã tiền (Loganiaceae), phân bố tự nhiên tại nhiều nước Nam Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.
Ở nước ta, cây được ghi nhận trong các quần xã rừng nhiệt đới, nhất là những khu vực có điều kiện sinh thái phù hợp.
Mã tiền là cây gỗ, thường cao khoảng 5-12m, đôi khi lớn hơn. Lá đơn, mọc đối, mặt lá bóng, có những gân chính hình cung khá đặc trưng. Hoa nhỏ, màu trắng hoặc vàng nhạt; quả hình cầu, khi chín chuyển màu vàng cam.
Quả mã tiền khi chín có màu vàng cam, bên trong chứa những hạt dẹt, gần hình tròn, bề mặt có lông mịn.
Hạt mã tiền cực độc. Ảnh: Sức khỏe & Đời sống.
Thông tin trên Sức khỏe & Đời sống, lương y Trần Đăng Tài cho biết, trong y học cổ truyền, hạt mã tiền có vị đắng, tính ấm và cực độc, đi vào kinh can tỳ. Muốn sử dụng hạt mã tiền phải được sơ chế và chế biến theo quy trình nghiêm ngặt. Hạt mã tiền khi chưa qua sơ chế, thì mang tính rất độc, nó chủ yếu tấn công vào các chi, gây ra tình trạng đau lưng.
Hạt mã tiền đã qua chế biến kỹ thì nó có tác dụng khai thông kinh lạc, giảm đau, tiêu ứ và giảm sưng. Nó có thể điều trị bệnh thấp khớp dai dẳng, tê liệt, đau họng, chấn thương do té ngã, sưng đau do nhọt, di chứng sau bại liệt và viêm khớp dạng thấp.
Theo nghiên cứu của y học hiện đại, qua nhiều trường hợp biểu hiện lâm sàng cho thấy trong hạt mã tiền chứa hàng chục thành phần hóa học, bao gồm alkaloid, glycoside, axit và cồn.
Hạt mã tiền chứa hai alkaloid đáng chú ý là strychnin và brucin, trong đó strychnin có độc tính đặc biệt mạnh đối với hệ thần kinh. Khi vào cơ thể con người, strychnin có thể gây co cứng cơ, co giật dữ dội, khó thở và suy hô hấp. Trường hợp ngộ độc nặng có thể dẫn đến tử vong.
Tại Việt Nam, cơ quan kiểm nghiệm an toàn thực phẩm đã ghi nhận các trường hợp ngộ độc liên quan đến mã tiền, trong đó có uống nhầm rượu ngâm hạt mã tiền dùng để xoa bóp hoặc nhầm lẫn với loại hạt khác.
Về triệu chứng ngộ độc hạt mã tiền, lên cơn co giật điển hình do ngộ độc thần kinh cực mạnh, gây ra thường xảy ra từ 10 đến 30 phút sau khi uống. Các triệu chứng ban đầu bao gồm đau đầu, chóng mặt, cáu kỉnh, thở nhanh, cứng cơ nhai và cơ cổ, chuột rút, khó nuốt và co đồng tử, sau đó là co cơ cho đến khi xảy ra co giật trương lực.
Trong cơn co giật, bệnh nhân biểu hiện co cứng, nghiến răng, nắm chặt tay và duỗi thẳng chân tay, với nụ cười gượng gạo. Bệnh nhân thường tỉnh táo, mỗi cơn co giật kéo dài từ 1 đến 2 phút trước khi các cơ bắt đầu giãn ra. Tuy nhiên, bất kỳ kích thích nào cũng có thể gây ra cơn co giật khác. Co giật nghiêm trọng, tái phát từ 5 đến 6 lần trở lên, thường dẫn đến tử vong do liệt hô hấp, ngạt thở hoặc suy tim do liệt hành não và ức chế tim và hô hấp.
Nếu phát hiện trường hợp ngộ độc hạt mã tiền, cần đưa nạn nhân đến bệnh viện nơi gần nhất ngay lập tức và đặt bệnh nhân vào môi trường tối, yên tĩnh, tránh ánh sáng, âm thanh và các kích thích bên ngoài khác.
TS Phương lưu ý, các phương pháp bào chế mã tiền trong y học cổ truyền nhằm làm giảm độc tính, nhưng không có nghĩa là dược liệu sau bào chế đã trở nên an toàn tuyệt đối. Việc sử dụng phải được kiểm soát nghiêm ngặt về chất lượng, liều lượng và chỉ định.
"Có những loài cây chứa hoạt chất rất mạnh, vừa có giá trị nghiên cứu dược học, vừa tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng. Mã tiền là một ví dụ điển hình. Người dân tuyệt đối không nên tự thu hái hạt để sắc uống hoặc ngâm rượu làm thuốc", TS. Phương khuyến cáo.
Minh Hoa (t/h)
