GS.TS. Đào Xuân Học, Nguyên Thứ trưởng Bộ NN&PTNT, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam - Ảnh: Chinhphu.vn/Đỗ Hương
Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, GS.TS. Đào Xuân Học, Nguyên Thứ trưởng Bộ NN&PTNT, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam cho rằng một trong những vấn đề lớn đặt ra trong quản lý tài nguyên nước hiện nay là sự thiếu thống nhất trong quản lý, quy hoạch và điều hành trên cùng một lưu vực sông.
Tài nguyên nước phải gắn với phát triển nguồn nước
Theo GS.TS. Đào Xuân Học, quản lý tài nguyên nước không thể chỉ dừng ở việc bảo vệ nguồn nước hiện có, mà phải gắn với phát triển, điều hòa và sử dụng hiệu quả nguồn nước.
Thực tế, nguồn nước ở Việt Nam phân bố không đều theo mùa, theo năm và giữa các vùng miền. Trong mùa mưa, lượng nước tập trung lớn, trong khi mùa khô, nhiều khu vực lại thiếu nước nghiêm trọng. Bên cạnh đó, các loại hình thiên tai như lũ, lụt, hạn hán, sạt lở đất, xâm nhập mặn đều có mối liên hệ chặt chẽ với nước.
Từ góc độ nhà quản lý và nhà khoa học lâm năm trong lĩnh vực thủy lợi, GS.TS. Đào Xuân Học cho rằng quản lý nguồn nước phải đi cùng với các công cụ điều hòa dòng chảy, tích nước khi thừa, cấp nước khi thiếu, xây dựng công trình trữ nước, dẫn nước và quản lý an toàn các công trình đã xây dựng.
Muốn bảo vệ, khai thác và phát triển nguồn nước, trước hết phải nghiên cứu quy hoạch lưu vực sông, tính toán cân bằng nước trên phạm vi rộng, từ đó xây dựng chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phù hợp.
Điều này có ý nghĩa đặc biệt đối với các lưu vực sông lớn, nơi nhu cầu sử dụng nước giữa các khu vực có sự khác biệt, đồng thời chịu tác động của các hoạt động khai thác, sử dụng nước ở cả thượng nguồn và hạ lưu.
Đối với đồng bằng sông Hồng, việc xây dựng các giải pháp phòng, chống lũ, hạn hán, cấp nước đô thị và dân sinh cần được đặt trong mối liên hệ với lưu vực sông Hồng và sông Lô - Gâm.
Tại đồng bằng sông Cửu Long, việc giải quyết các vấn đề lũ, xâm nhập mặn, cải tạo chua phèn, cấp và tiêu nước cần tính đến toàn bộ lưu vực sông Mê Kông, trong đó có diễn biến nguồn nước từ thượng nguồn.
Như vậy, quy hoạch lưu vực không chỉ là bài toán phân bổ nguồn nước, mà còn là cơ sở để tổ chức không gian phát triển, bảo đảm an ninh nguồn nước và giảm thiểu rủi ro thiên tai.
Từ câu chuyện quản lý lưu vực, vấn đề phục hồi các dòng sông ô nhiễm đang đặt ra yêu cầu rõ hơn về tính thống nhất trong quản trị nguồn nước.
Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ về phục hồi các dòng sông ô nhiễm, GS.TS. Đào Xuân Học cho rằng một dòng sông chỉ thực sự "sống lại" khi giải quyết đồng thời hai bài toán cốt lõi: bảo đảm lưu lượng dòng chảy tối thiểu và khôi phục chất lượng nước đạt chuẩn.
Theo ông, đối với các hệ thống sông như Nhuệ - Đáy, Bắc Hưng Hải, do đặc điểm vận hành tương tự các kênh thủy lợi lớn, việc phục hồi cần tuân thủ các yêu cầu kỹ thuật về dòng chảy môi trường, lưu lượng tối thiểu và vận tốc dòng chảy.
Bên cạnh đó, chất lượng nước phải được cải thiện để đáp ứng các nhu cầu tưới tiêu nông nghiệp, sinh hoạt và sản xuất, không gây độc hại hoặc ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.
"Để phục hồi bền vững, chúng ta bắt buộc phải tiến hành song song hai giải pháp: đưa nguồn nước sạch vào pha loãng, tạo dòng chảy và kiểm soát tận gốc các nguồn xả thải", GS.TS. Đào Xuân Học nêu quan điểm.
Ông nhấn mạnh, nếu chỉ bổ cập nước mà không ngăn xả thải ô nhiễm thì sông vẫn bị ô nhiễm. Ngược lại, nếu chỉ xử lý nước thải mà lòng sông cạn kiệt, không có dòng chảy môi trường, hệ sinh thái sông cũng không thể phục hồi.
Nhìn từ góc độ quản lý lưu vực, điều này cho thấy việc phục hồi một dòng sông không thể chỉ giao cho một cơ quan, một địa phương hoặc một dự án riêng lẻ. Nguồn thải từ thượng nguồn, dòng chảy, công trình điều tiết nước, nhu cầu sử dụng nước và các hoạt động phát triển dọc lưu vực đều cần được xem xét trong một tổng thể.
Đầu tư phục hồi các dòng sông, phát triển hệ thống công trình điều tiết nước và tổ chức lại không gian ven sông có thể tạo ra hiệu quả tổng hợp về kinh tế, xã hội và môi trường - Ảnh: Chinhphu.vn/Đỗ Hương
Thống nhất quản lý để mở không gian phát triển
Theo GS.TS. Đào Xuân Học, bất cập lớn trong quản lý tài nguyên nước và phòng, chống thiên tai hiện nay là việc tổ chức điều hành chưa theo kịp tính liên thông của các hệ thống sông. Hội Thủy lợi Việt Nam cho rằng việc phân chia chức năng quản lý giữa các cơ quan có thể dẫn đến tình trạng chồng chéo trong quy hoạch, quản lý nguồn nước và công trình thủy lợi.
Trên cùng một dòng sông, các công trình đê, kè, cống, hồ chứa, trạm bơm, hệ thống thủy lợi và hoạt động khai thác, sử dụng nước có mối quan hệ mật thiết với nhau. Một quyết định điều hành tại thượng nguồn có thể tác động đến khả năng cấp nước, tiêu thoát nước hoặc an toàn công trình ở hạ lưu.
Đặc biệt, trong điều kiện biến đổi khí hậu, khi các hiện tượng cực đoan diễn biến khó lường, yêu cầu điều hành theo thời gian thực và phối hợp liên ngành, liên địa phương ngày càng quan trọng.
Theo GS.TS. Đào Xuân Học, cần xác định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của cơ quan điều phối lưu vực sông trong mối quan hệ với các tỉnh, thành phố. Cùng với đó là cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu và công cụ điều hành đủ mạnh để xử lý các vấn đề phát sinh trên toàn lưu vực.
Hội Thủy lợi Việt Nam kiến nghị đưa công tác quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng, phát triển tài nguyên nước và phòng, chống, giảm nhẹ thiên tai về một đầu mối. Đầu mối này đặt tại bộ đa ngành nào sẽ do Chính phủ quyết định.
Mục tiêu là khắc phục sự chồng chéo, trùng lặp, sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực và bảo đảm sự thống nhất trong nhiệm vụ quản lý nhà nước về nước và thiên tai.
Quản lý thống nhất tài nguyên nước không chỉ nhằm giải quyết các bất cập trong điều hành, mà còn có ý nghĩa lâu dài đối với phát triển kinh tế - xã hội.
Theo GS.TS. Đào Xuân Học, đầu tư phục hồi các dòng sông, phát triển hệ thống công trình điều tiết nước và tổ chức lại không gian ven sông có thể tạo ra hiệu quả tổng hợp về kinh tế, xã hội và môi trường.
Đối với các hệ thống sông đang chịu áp lực ô nhiễm, việc phục hồi dòng chảy và chất lượng nước có thể góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước, cải thiện điều kiện sản xuất, sinh hoạt và môi trường sống của người dân.
Đối với các lưu vực sông lớn, quản lý thống nhất còn giúp nâng cao hiệu quả vận hành các công trình thủy lợi, hồ chứa, hệ thống cấp nước và tiêu thoát nước, đồng thời chủ động hơn trong phòng, chống thiên tai.
Tuy nhiên, để các nguồn lực đầu tư phát huy hiệu quả, điều quan trọng là phải có một cơ chế quản trị lưu vực đủ mạnh, phân định rõ trách nhiệm và bảo đảm sự phối hợp giữa các cơ quan, địa phương.
GS.TS. Đào Xuân Học nhấn mạnh: "Dòng chảy tự nhiên không dừng lại ở địa giới hành chính của bất kỳ tỉnh, thành nào. Nước từ thượng nguồn chảy xuống hạ lưu, tác động qua lại giữa các công trình, các khu vực sử dụng nước và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội. Vì vậy, nếu việc quản lý bị chia cắt theo địa giới hoặc phân tách cứng nhắc giữa các lĩnh vực, những vấn đề phát sinh ở một đoạn sông có thể trở thành rủi ro đối với cả hệ thống".
Đỗ Hương
