Đó cũng là băn khoăn anh Hiếu, cư dân CityLand Garden Hills, phường An Nhơn, TP. HCM, gửi tới Tạp chí Luật sư Việt Nam. Theo phản ánh, các tuyến đường phía trong chủ yếu dẫn tới nhà ở và tiện ích nội khu, nên nhiều cư dân muốn duy trì kiểm soát ra vào để bảo đảm an ninh; trong khi cách hiểu khác cho rằng đường đã bàn giao cho Nhà nước thì phải được mở.
Tuy nhiên, “đã bàn giao” chưa tự trả lời con đường phải mở đến đâu; còn “đường nội bộ” cũng không tự trao cho cư dân quyền đóng cổng. Muốn biết khu dân cư có được dựng barie hay không, cần xác định tuyến đường đó là loại đường gì, được quy hoạch để phục vụ ai, việc bàn giao làm thay đổi chế độ quản lý ra sao và chủ thể nào có thẩm quyền tổ chức việc ra vào. Nói cách khác, đừng bắt đầu từ chiếc barie. Muốn biết barie được giữ hay tháo, trước hết phải xác định địa vị pháp lý của con đường phía dưới nó.
Đường nội bộ có phải đường công cộng?
Trong đời sống, người dân thường dùng khái niệm “đường công cộng” để chỉ những tuyến đường do Nhà nước quản lý, rồi từ đó suy ra rằng đã là đường công cộng thì bất kỳ ai cũng có thể đi vào. Tuy nhiên, Luật Đường bộ năm 2024 sử dụng những khái niệm cụ thể hơn khi phân loại đường theo chức năng phục vụ, trong đó có sự phân biệt giữa đường dành cho giao thông công cộng và đường nội bộ.
Theo Luật sư Mai Thảo, Phó Giám đốc TAT Law Firm, Điều 9 Luật Đường bộ xác định đường dành cho giao thông công cộng là đường phục vụ tất cả mọi người và phương tiện giao thông đường bộ theo quy định của pháp luật, trong khi đường nội bộ nằm trong phạm vi khu chung cư, đô thị, công nghiệp, kinh tế, thương mại - dịch vụ, cơ quan, tổ chức và các khu vực khác, phục vụ các đối tượng được phép vào, ra bên trong phạm vi đó.
Sự phân biệt này cho thấy một tuyến đường có mặt đường, vỉa hè, cây xanh, đèn chiếu sáng hoặc do cơ quan nhà nước quản lý chưa phải chỉ từ những dấu hiệu ấy mà có thể kết luận ngay về phạm vi người được phục vụ; ngược lại, một con đường nằm phía sau cổng khu dân cư cũng không vì thế mặc nhiên trở thành đường riêng để cư dân muốn đóng hay mở thế nào cũng được. Cụm từ đáng chú ý ở đây chính là “được phép vào, ra”, bởi nó lập tức dẫn tới câu hỏi quan trọng hơn: ai có quyền tổ chức việc vào, ra và quyền đó phát sinh từ đâu?
Bởi vậy, tên gọi “đường nội bộ” có ý nghĩa trong việc nhận diện chức năng phục vụ, nhưng bản thân tên gọi chưa đủ để xác định ai có quyền dựng hay gỡ barie, kiểm soát người ra vào. Đây cũng là điểm dễ bị bỏ qua khi tranh luận thường bắt đầu từ chiếc barie, trong khi câu hỏi pháp lý thực sự lại nằm ở con đường phía dưới nó. (xem thêm: Hạ tầng khu đô thị đã bàn giao thuộc về ai?)
Muốn biết đường phải mở đến đâu, cần nhìn lại nó được hình thành để làm gì
Một con đường không bắt đầu từ ngày xuất hiện tranh chấp về chiếc barie, bởi trước khi cư dân về ở, trước khi có bảo vệ đứng ở cổng và thậm chí trước khi mặt đường được trải nhựa, tuyến đường ấy đã xuất hiện trong một chuỗi hồ sơ về đất đai, quy hoạch, dự án và đầu tư xây dựng với một chức năng nhất định. Vì vậy, muốn xác định phạm vi phục vụ của con đường, cần trở lại những tài liệu đã tạo nên chính nó thay vì chỉ nhìn vào hiện trạng đang diễn ra trước cổng.
Theo Luật sư Mai Thảo, cần xem phần đất dành cho đường được xác định theo quy hoạch nào; tuyến đường được thiết kế để kết nối mạng lưới giao thông chung hay chủ yếu dẫn tới nhà ở và các điểm đến bên trong dự án; nó có làm nhiệm vụ kết nối những tuyến giao thông bên ngoài hay không; ai có trách nhiệm đầu tư xây dựng; hạng mục nào thuộc diện phải chuyển giao và việc bàn giao, tiếp nhận sau đó đã diễn ra như thế nào. Ngay trong cấu trúc giao thông, pháp luật còn nhận diện đường gom với chức năng gom hệ thống đường giao thông nội bộ của khu đô thị, khu dân cư và các khu vực khác trước khi đấu nối với đường chính hoặc đường nhánh, cho thấy những tuyến đường nhìn tương tự nhau chưa chắc có cùng chức năng pháp lý.
Nguồn lực hình thành tuyến đường là dữ kiện cần xem xét, nhưng việc người mua nhà trực tiếp hoặc gián tiếp gánh chi phí hạ tầng không đồng nghĩa họ đương nhiên sở hữu hay có quyền kiểm soát toàn diện con đường. Với CityLand Garden Hills, theo phản ánh của anh Hiếu, các tuyến đường phía trong chủ yếu phục vụ nhà ở và tiện ích nội khu, không phải trục giao thông liên thông, kết nối các khu vực bên ngoài. Nếu được hồ sơ quy hoạch và dự án xác nhận, đây là dữ kiện quan trọng để xác định chức năng và phạm vi phục vụ của tuyến đường.
Đường đã bàn giao cho Nhà nước có phải “mở toang”?
Theo Luật sư Mai Thảo, Phó Giám đốc TAT Law Firm, pháp luật không quy định cứ một tuyến đường được Nhà nước tiếp nhận quản lý thì phải “mở toang” cho tất cả mọi người ra vào không hạn chế. Bàn giao có thể làm thay đổi chủ thể quản lý và trách nhiệm đối với hạ tầng, nhưng tuyến đường phục vụ ai và được tổ chức giao thông thế nào còn phải căn cứ vào chức năng theo quy hoạch, hồ sơ dự án và pháp luật đường bộ.
Nếu tuyến đường được xác định phục vụ giao thông công cộng hoặc kết nối mạng lưới giao thông chung thì nhu cầu duy trì khu ở khép kín không thể làm thay đổi chức năng đó. Ngược lại, nếu là đường nội bộ với phạm vi phục vụ đặc thù thì việc Nhà nước tiếp nhận quản lý cũng không tự biến tuyến đường thành không gian phải mở hoàn toàn, không còn bất kỳ cơ chế kiểm soát nào; vấn đề tiếp theo vẫn là ai có thẩm quyền tổ chức việc ra vào và kiểm soát đến mức nào.
Vì vậy, Nhà nước quản lý không đồng nghĩa mọi con đường đều phải “mở toang”; nhưng đường nội bộ cũng không đồng nghĩa cư dân được tùy ý đóng cổng. Điểm quyết định vẫn là chức năng của tuyến đường và căn cứ pháp lý của chủ thể tổ chức việc tiếp cận.
Vì sao barie khu dân cư đang gây tranh cãi gay gắt?
Với cư dân, barie thường gắn với an ninh, tài sản, trẻ em và môi trường sống; trong khi việc quản lý đường bộ còn phải bảo đảm giao thông, phòng cháy chữa cháy, cứu nạn cứu hộ và quyền tiếp cận hợp pháp. Chính sự va chạm giữa hai nhu cầu này khiến câu chuyện giữ hay tháo barie dễ trở thành tranh cãi.
Tuy nhiên, không phải mọi barie khu dân cư đều phải tháo, cũng không phải cứ là khu compound thì cư dân đương nhiên được quyền giữ barie. Muốn kết luận phải trở lại chức năng của tuyến đường, phạm vi người được phục vụ và căn cứ xác định chủ thể có quyền tổ chức việc ra vào. Ngay cả khi cư dân góp tiền lắp barie, camera hay thuê bảo vệ, quyền đối với thiết bị và dịch vụ cũng không tự tạo ra quyền kiểm soát con đường.
Chiếc barie nằm ở cuối câu hỏi pháp lý; địa vị và chức năng của con đường mới là nơi phải bắt đầu.
Không nên quyết định chiếc barie trước khi xác định con đường
Tranh luận quanh barie thực chất không chỉ là chuyện đóng hay mở một chiếc cổng, mà là điểm gặp nhau giữa quyền được sống an toàn của cư dân và yêu cầu quản lý, sử dụng đường đúng chức năng. Nếu chỉ chọn một phía, rất dễ đi tới hai cực: cứ bàn giao là phải mở hoàn toàn, hoặc cứ là khu compound thì cư dân được quyền đóng cổng.
Theo Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, cách tiếp cận hợp lý hơn là xác định con đường trước khi quyết định chiếc barie. “Muốn biết một tuyến đường phải mở đến đâu, cần xác định nó được hình thành trên loại đất nào, theo quy hoạch nào, phục vụ ai, được đầu tư và chuyển giao theo cơ chế nào, rồi mới xác định ai có thẩm quyền tổ chức việc tiếp cận.”
Từ trường hợp CityLand Garden Hills, vấn đề lớn hơn được đặt ra là quản trị khu dân cư sau bàn giao. Khi hạ tầng chuyển sang chủ thể quản lý mới, nhu cầu an ninh, dịch vụ và chất lượng sống của cư dân không vì thế biến mất. Nếu việc bàn giao chỉ làm rõ ai tiếp nhận tài sản mà chưa làm rõ tài sản phục vụ ai, phạm vi tiếp cận đến đâu và cư dân tham gia quản trị bằng cơ chế nào, tranh chấp về barie hôm nay có thể trở thành tranh chấp về nhiều dịch vụ và quyền khác ngày mai.
Vì vậy, điều người dân cần không chỉ là một quyết định “giữ hay tháo barie”, mà là một cơ chế đủ minh bạch để biết con đường của mình có chức năng gì và ai có quyền quyết định việc ra vào. Từ đó lại xuất hiện câu hỏi tiếp theo: trong khu dân cư có hàng trăm chủ sở hữu, ai thực sự có quyền đại diện và đưa ra quyết định ràng buộc người khác?
