Một người mua bảo hiểm nhân thọ tại Hà Nội cho biết, chị mua bảo hiểm được 10 năm, mỗi năm đóng phí đều đặn, tổng số tiền đã đóng là gần 200 triệu đồng. Nay chị có ý định kết thúc hợp đồng trước hạn thì được biết số tiền được nhận về là 108 triệu đồng. Chị băn khoăn không hiểu khoảng 90 triệu đồng còn lại đã đi đâu?
Trên thực tế, rất nhiều khách hàng mua bảo hiểm nhân thọ tại Việt Nam từng rơi vào tình huống tương tự, và phần lớn sự thất vọng đến từ một hiểu lầm rất phổ biến ngay từ khi đặt bút ký hợp đồng: nghĩ rằng phí bảo hiểm đóng vào cũng giống như gửi tiết kiệm, đóng bao nhiêu thì ít nhất cũng lấy lại được gần bấy nhiêu.
Tuy nhiên cần hiểu rằng, cấu trúc của một hợp đồng bảo hiểm nhân thọ hoàn toàn khác với một sổ tiết kiệm, và khoảng cách giữa số tiền đã đóng và số tiền nhận lại khi hủy hợp đồng sớm là điều gần như được thiết kế sẵn trong bản chất sản phẩm.
Trước hết, phí bảo hiểm mà khách hàng đóng hằng năm không đi thẳng vào một khoản "tiền của mình" chờ ngày rút ra. Nó được chia thành nhiều phần khác nhau. Một phần dùng để chi trả cho quyền lợi bảo vệ, tức là chi phí bảo hiểm rủi ro cho các trường hợp tử vong, thương tật, bệnh hiểm nghèo mà công ty bảo hiểm phải trích lập dự phòng để có thể chi trả bất cứ lúc nào trong suốt thời hạn hợp đồng.
Một phần khác dùng để trang trải chi phí vận hành như phí quản lý hợp đồng, phí ban đầu, và đặc biệt là hoa hồng cho đại lý tư vấn. Chỉ phần còn lại, sau khi đã trừ hết các khoản này, mới thực sự được ghi nhận vào giá trị tài khoản hoặc giá trị hoàn lại của hợp đồng.
Điểm khiến nhiều người sốc nhất chính là cách phân bổ các khoản phí này theo thời gian. Ở hầu hết các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ, đặc biệt là dòng bảo hiểm liên kết đầu tư đang được bán phổ biến những năm gần đây, chi phí ban đầu và hoa hồng đại lý bị khấu trừ rất nặng trong vài năm đầu tiên của hợp đồng, có khi lên tới 70-90% phí đóng của năm thứ nhất, rồi giảm dần ở các năm sau nhưng vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể trong 5-10 năm tiếp theo.
Nói cách khác, phần lớn số tiền một người đóng trong những năm đầu không hề được tích lũy mà đã dùng để trả cho chi phí phân phối và vận hành ngay từ đầu.
Điều này lý giải vì sao càng dừng hợp đồng sớm, khoảng cách giữa tiền đã đóng và giá trị hoàn lại càng lớn, thậm chí trong hai, ba năm đầu, giá trị hoàn lại có thể gần như bằng không. Phải mất nhiều năm duy trì hợp đồng, giá trị tài khoản mới đủ lớn để bù đắp lại phần chi phí ban đầu đã trừ, và đường cong giá trị hoàn lại thường chỉ thực sự tiệm cận với tổng phí đã đóng sau một chặng thời gian khá dài, tùy sản phẩm có thể là 15-20 năm.
Với trường hợp 10 năm đóng gần 200 triệu mà chỉ nhận lại 108 triệu, hợp đồng đã đi qua giai đoạn khấu trừ nặng nhất, giá trị tài khoản đã hồi phục đáng kể so với vài năm đầu, nhưng vẫn chưa đủ thời gian để bù lại toàn bộ các chi phí đã trừ cộng với phần phí bảo hiểm rủi ro đã sử dụng trong suốt 10 năm bảo vệ. Ngoài ra, nếu đây là sản phẩm có yếu tố đầu tư, kết quả đầu tư của quỹ liên kết trong giai đoạn đó cũng ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị tài khoản, và không phải lúc nào lợi nhuận đầu tư cũng đủ bù đắp cho phần phí đã khấu trừ.
Sự thất vọng của người mua, vì vậy, thường không đến từ việc công ty bảo hiểm làm sai điều khoản hợp đồng, mà đến từ việc họ không được giải thích rõ ràng tại thời điểm tư vấn. Nhiều người ký hợp đồng mà không thực sự đọc hoặc không được giải thích kỹ bảng minh họa quyền lợi, đến khi cầm hợp đồng đối chiếu thực tế mới nhận ra chênh lệch quá lớn so với kỳ vọng ban đầu.
Về bản chất, bảo hiểm nhân thọ là một công cụ bảo vệ tài chính dài hạn trước rủi ro tử vong, thương tật hay bệnh tật, chứ không phải một kênh tiết kiệm hay đầu tư ngắn hạn có thể rút ra bất cứ lúc nào mà không chịu thiệt hại.
Giá trị của nó nằm ở sự bảo vệ trong suốt thời gian hợp đồng còn hiệu lực, và ở việc duy trì đủ lâu để giá trị tài khoản tích lũy vượt qua giai đoạn khấu trừ chi phí ban đầu. Khi bị rút ngắn giữa chừng, dù vì lý do tài chính, đổi nhu cầu hay mất niềm tin vào sản phẩm, người mua gần như chắc chắn sẽ nhận về ít hơn đáng kể so với những gì đã bỏ ra. Do đó người tham gia bảo hiểm nên tìm hiểu rõ bảng minh họa giá trị hoàn lại và hỏi thẳng đại lý hoặc công ty bảo hiểm về các con số cụ thể, trước khi quyết định đặt bút ký một hợp đồng dài hạn.
