Điều chỉnh quy hoạch hồ Hoàn Kiếm: Đổi mới để phát triển nhưng không được mất hồn cốt di sản

Trả lời phỏng vấn phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, Kiến trúc sư Phan Đăng Sơn cho rằng, quá trình tái thiết hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận phải được nghiên cứu thận trọng, bảo đảm sự hài hòa giữa yêu cầu phát triển hiện đại với nhiệm vụ gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa và bản sắc đặc biệt của không gian được xem là trái tim của Thủ đô ngàn năm văn hiến.

- Thành phố đang tổ chức lấy ý kiến các chuyên gia và nhân dân về phương án điều chỉnh cục bộ quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận. Ông đánh giá như thế nào về những nội dung chính và ý nghĩa của lần điều chỉnh quy hoạch này?

- Tôi cho rằng việc điều chỉnh cục bộ quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận cần được đặt trong tinh thần chung của đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới, với những yêu cầu và khát vọng mới.

Điều chỉnh quy hoạch hồ Hoàn Kiếm: Đổi mới để phát triển nhưng không được mất hồn cốt di sản- Ảnh 2.

Hà Nội là Thủ đô, trung tâm chính trị - hành chính quốc gia và cũng là địa phương đi đầu cả nước trong nhiều lĩnh vực. Vì vậy, Hà Nội phải chủ động đặt ra những yêu cầu phát triển mới và giải quyết những yêu cầu đó bằng các giải pháp cụ thể, có tính đột phá.

Một trong những nền tảng quan trọng chính là quy hoạch, tổ chức và tái cấu trúc các không gian đô thị, không gian kiến trúc, nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại.

Từ cách tiếp cận đó, việc điều chỉnh cục bộ quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận là vấn đề rất đáng quan tâm. Thực tế, đây là câu chuyện chúng ta đã bàn luận trong một thời gian dài, nhưng qua mỗi giai đoạn, cách tiếp cận lại có những khác biệt và vì thế việc triển khai chưa thực sự đạt được những kết quả như mong muốn.

Theo tôi, với 4 mục tiêu Hà Nội đang hướng tới gồm mở rộng không gian kết nối; tái cấu trúc, tái thiết khu vực; cải tạo, chỉnh trang đô thị; đồng thời tạo lập các không gian đa dạng hơn, đây là những định hướng tương đối phù hợp.

Tôi cho rằng cần có một mục tiêu mang tính tổng quát và bao trùm hơn. Hồ Gươm từ lâu đã được xem là không gian linh thiêng, nơi kết tinh sâu sắc nhất những giá trị của Thủ đô ngàn năm văn hiến. Vì vậy, dù tái thiết hay điều chỉnh không gian như thế nào, Hồ Gươm vẫn phải là biểu tượng của không gian phát triển của Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Theo tôi, đây là nội dung nên được cân nhắc đưa vào như một quyết tâm chính trị, một mục tiêu xuyên suốt để bảo đảm việc điều chỉnh quy hoạch có tính toàn diện, hài hòa giữa yêu cầu phát triển mới với nhiệm vụ bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa.

- Qua nghiên cứu phương án điều chỉnh, ông có thể cho biết những khu vực nào sẽ có những thay đổi đáng chú ý?

- Qua nghiên cứu các nội dung dự kiến triển khai, có thể thấy phương án điều chỉnh bao gồm nhiều nội dung quan trọng. Trong đó có việc mở rộng không gian Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục; nghiên cứu tạo lập các biểu tượng mới; mở rộng không gian phía Đông Hồ Gươm và tái thiết một số khu vực ven hồ; đồng thời kết nối để hình thành không gian lịch sử, văn hóa, nghệ thuật tại khu vực Nhà hát Lớn và các công trình văn hóa lân cận.

Điều chỉnh quy hoạch hồ Hoàn Kiếm: Đổi mới để phát triển nhưng không được mất hồn cốt di sản- Ảnh 3.

Ở phía Nam và phía Tây khu vực Hồ Gươm cũng có những điều chỉnh nhất định. Tuy nhiên, những khu vực được đề xuất điều chỉnh mạnh mẽ hơn tập trung chủ yếu tại Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, khu vực phía Đông Hồ Gươm và không gian kết nối với khu vực Nhà hát Lớn.

Có thể thấy, thành phố đang thể hiện một tinh thần rất mạnh dạn khi đưa ra những đề xuất mang tính táo bạo, đột phá. Chính vì đây là một khu vực đặc biệt quan trọng nên khi triển khai nên rà soát, cân nhắc rất kỹ các yếu tố liên quan để lựa chọn bước đi phù hợp. Chúng ta cần đổi mới, sáng tạo và đột phá, nhưng đồng thời phải giữ được hồn cốt của Hồ Gươm và khu vực phụ cận - nơi có thể xem là trái tim về mặt tinh thần, văn hóa của Hà Nội và cả nước.

Trên thế giới, không nhiều đô thị có được một không gian mang chiều sâu lịch sử, văn hóa và ý nghĩa biểu tượng đặc biệt như Hồ Gươm. Đây thực sự là một báu vật của Thủ đô, vì vậy mọi sự can thiệp vào không gian này càng cần được thực hiện với tinh thần hết sức trân trọng và thận trọng.

- Qua trao đổi được biết, ông đề cập đến những băn khoăn đối với việc bố trí các biểu tượng tại khu vực Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Theo ông, không gian này cần được tổ chức như thế nào để vừa tạo diện mạo mới, vừa bảo đảm sự hài hòa với hồ Gươm?

- Nếu tiếp tục kết nối sang khu vực quảng trường phía Đông và lại bổ sung thêm một tượng đài hoặc một biểu tượng mới, tôi cho rằng cần hết sức cân nhắc. Trong một không gian không quá lớn, nếu các biểu tượng được bố trí dày đặc, rất dễ dẫn đến tình trạng các công trình cạnh tranh lẫn nhau, thay vì tôn vinh và bổ trợ cho nhau trong một tổng thể hài hòa.

Điều chỉnh quy hoạch hồ Hoàn Kiếm: Đổi mới để phát triển nhưng không được mất hồn cốt di sản- Ảnh 4.

Theo tôi, nên tiết chế và lựa chọn một biểu tượng thực sự đặc sắc, thanh thoát, có tỷ lệ phù hợp, dung dị và hài hòa với không gian xung quanh. Một công trình như vậy, nếu được nghiên cứu kỹ lưỡng, có thể trở thành điểm nhấn để tôn vinh Hồ Gươm trong một giai đoạn phát triển mới, đồng thời gần gũi hơn với bản sắc và “chất” riêng của Hà Nội. Đó là quan điểm của tôi đối với việc tổ chức không gian Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục.

- Với góc nhìn của một chuyên gia về kiến trúc, theo ông việc tổ chức giao thông và kết nối giữa các công trình trong không gian văn hóa, nghệ thuật này cần được lưu ý như thế nào?

- Đây cũng là một vấn đề tôi còn băn khoăn. Nếu giữa các công trình văn hóa lớn vẫn có một tuyến đường giao thông chia cắt không gian, nên nghiên cứu kỹ cách tổ chức để bảo đảm sự liên kết. Qua khảo sát nhiều thành phố trên thế giới, tại những khu vực tập trung nhà hát, bảo tàng và các thiết chế văn hóa, người ta thường tổ chức thành những không gian cảnh quan liên hoàn, có sự kết nối chặt chẽ với nhau.

Mục tiêu là tạo ra một không gian mà khi con người bước vào có thể đi bộ, gặp gỡ, trò chuyện và tận hưởng cảnh quan một cách liên tục, không bị gián đoạn bởi tiếng ồn, dòng xe hoặc những rào cản giao thông. Nếu tạo được một không gian thực sự an toàn, yên bình và thân thiện với người đi bộ, giá trị của khu vực sẽ được nâng lên rất nhiều.

- Một số công trình cao tầng và công trình mới được đề xuất trong khu vực lân cận cũng đang nhận được sự quan tâm. Theo ông, những công trình này cần được xem xét ra sao?

- Đối với các công trình cao tầng hoặc những công trình mới được đề xuất, theo tôi cần có thêm đầy đủ thông tin về quy mô, chiều cao và giải pháp kiến trúc để có thể đánh giá một cách chính xác. Trong phương án hiện nay, có thể thấy đơn vị quy hoạch đã có những xử lý nhất định về hình khối, chẳng hạn tạo các mặt vát nhằm giảm cảm giác nặng nề của công trình.

Điều chỉnh quy hoạch hồ Hoàn Kiếm: Đổi mới để phát triển nhưng không được mất hồn cốt di sản- Ảnh 5.

Tuy nhiên, chỉ như vậy là chưa đủ. Khu vực này nằm cạnh những công trình có giá trị kiến trúc đặc biệt, trong đó có Bảo tàng Lịch sử Quốc gia với kiến trúc Đông Dương đặc sắc, cũng như Nhà hát Lớn Hà Nội - một công trình mang giá trị nghệ thuật và kiến trúc rất cao. Vì vậy, bất kỳ công trình mới nào xuất hiện tại đây đều cần được đặt trong mối quan hệ với tổng thể không gian và các công trình di sản xung quanh. Vì thế, tính toán kỹ về chiều cao, quy mô, hình khối và tác động thị giác để công trình mới không lấn át hoặc phá vỡ giá trị của các công trình lịch sử.

Một vấn đề khác, hết sức lưu ý là việc chỉnh trang, cải tạo các tuyến phố trong khu vực. Qua nghiên cứu các phương án, tôi cho rằng nhiều đề xuất đã tạo được những cảm xúc tích cực. Nếu được tổ chức tốt, đây có thể trở thành những không gian mà người dân và du khách không chỉ đến một lần, mà muốn trở lại nhiều lần để thưởng thức, nghỉ ngơi, giải trí và trải nghiệm.

Điều đó cho thấy định hướng đặt ra có những điểm tích cực. Tuy nhiên, trong từng giải pháp cụ thể vẫn cần được nghiên cứu, cân nhắc kỹ lưỡng. Ví dụ, tại một số tuyến phố, hiện có những công trình với hệ thống cột nhô ra không gian vỉa hè. Nếu trong quá trình cải tạo chúng ta tiếp tục tạo thêm những hệ thống kiến trúc tương tự ở phía đối diện hoặc lặp lại cùng một mô-típ, về mặt thị giác đô thị có thể dẫn đến sự đơn điệu, làm giảm sức hấp dẫn của tuyến phố.

Làm sao để khi đến hồ Hoàn Kiếm, người dân vẫn cảm nhận được chiều sâu văn hóa nghìn năm của Thăng Long - Hà Nội, nhưng đồng thời cũng nhận thấy hồ Hoàn Kiếm hôm nay đã có những thay đổi tích cực, đang bước vào tương lai theo hướng xanh và bền vững. Theo tôi, đó mới là mục tiêu quan trọng.

- Vậy theo ông, việc tổ chức không gian hồ Hoàn Kiếm cần được tiếp cận theo nguyên lý nào?

- Theo tôi, không nên nhìn không gian hồ Hoàn Kiếm đơn thuần như một công viên. Khi được tổ chức và tái cấu trúc một cách hài hòa, đây phải được xem là một không gian công cộng đặc biệt, với nhiều lớp không gian có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.

Có thể nhận diện tương đối rõ ba lớp không gian. Lớp thứ nhất là mặt nước hồ Gươm. Diện tích mặt hồ thực tế không quá lớn, nhưng giá trị cảnh quan, lịch sử, văn hóa và biểu tượng là vô cùng đặc biệt.

Lớp thứ hai là không gian chuyển tiếp giữa mặt nước và đô thị. Đây là khu vực có vai trò quan trọng trong việc tạo nên sự kết nối hài hòa giữa cảnh quan tự nhiên với đời sống đô thị.

Lớp thứ ba là không gian đô thị ven hồ - nơi tập trung những công trình, tuyến phố và các giá trị kiến trúc mang bề dày lịch sử sâu sắc của Thăng Long - Hà Nội.

Điều chỉnh quy hoạch hồ Hoàn Kiếm: Đổi mới để phát triển nhưng không được mất hồn cốt di sản- Ảnh 6.

Khi tái cấu trúc các lớp không gian này, cần cân nhắc rất kỹ mối quan hệ giữa chúng. Theo tôi, hai yếu tố cần đặc biệt chú trọng là tiết chế và kết nối. Trong đó, chúng ta cần bình tĩnh xem xét những công trình, hình thái kiến trúc đã tồn tại, lựa chọn mức độ cải tạo phù hợp để kết nối với những không gian mới và kiến trúc mới. Mục tiêu cuối cùng là tạo nên một hồ Gươm có sức sống mới nhưng không làm mất đi cảm xúc, chiều sâu văn hóa và giá trị lịch sử vốn có.

- Theo ông, việc điều chỉnh quy hoạch lần này có nên được nhìn rộng hơn phạm vi khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận?

- Tôi rất mong muốn việc nghiên cứu không chỉ dừng lại ở riêng khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận. Từ dự án này, Hà Nội cần nhìn rộng hơn tới khu phố cổ ở phía Bắc Hồ Gươm. Hiện nay, một số khu vực phố cổ đang có dấu hiệu xuống cấp, không gian kiến trúc thiếu sự chỉnh trang đồng bộ và dần mất đi một phần hình thái đặc trưng.

Đây là vấn đề cần được quan tâm. Ở nhiều thành phố trên thế giới, những khu phố lịch sử không chỉ được bảo tồn về kiến trúc mà còn được nâng cao giá trị thông qua cách tổ chức không gian, cảnh quan và hoạt động thương mại.

Trong khi đó, tại một số khu phố cổ của Hà Nội, hoạt động kinh doanh hiện nay chưa thực sự tương xứng với giá trị của không gian di sản. Một số tuyến phố còn tình trạng lộn xộn, hàng hóa thiếu chọn lọc, thậm chí làm giảm sức hấp dẫn của không gian kiến trúc và cảnh quan. Vì vậy, theo tôi, trong quá trình nghiên cứu quy hoạch, Hà Nội nên tiếp cận theo hướng tổng thể và rộng hơn, để giải quyết đồng bộ các vấn đề của khu vực trung tâm lịch sử.

- Về phương diện pháp lý và quy hoạch, theo ông, những đề xuất mới cần được xem xét như thế nào?

-Một vấn đề rất quan trọng là cần bảo đảm sự thống nhất giữa các đề xuất điều chỉnh mới với hệ thống quy hoạch đã được phê duyệt. Các cấu trúc không gian và công trình mới cần được đặt trong một hệ thống điều chỉnh đồng bộ, thống nhất về mặt pháp lý cũng như quy hoạch.

Ví dụ, nếu trước đây khu vực hồ Hoàn Kiếm có những quy định cụ thể về giới hạn chiều cao công trình, thì khi xuất hiện các đề xuất về những công trình có chiều cao lớn hơn đáng kể, cần xem xét rất kỹ cơ sở quy hoạch, kiến trúc và cảnh quan.

Không chỉ là vấn đề một công trình cao bao nhiêu mét, mà cần xem xét trong tổng thể: Công trình nào cần tạo điểm nhấn về chiều cao, công trình nào cần thấp hơn để giữ gìn tỷ lệ không gian và tôn vinh cảnh quan Hồ Gươm. Việc nhiều công trình có cùng chiều cao hoặc cùng xu hướng tạo điểm nhấn cũng cần được nghiên cứu để tránh sự cạnh tranh không cần thiết trong không gian đô thị.

- Trân trọng cảm ơn ông!