Cảm thụ văn học: Rực rỡ và đam mê, khát vọng

Thơ Xuân Quỳnh vừa là tiếng lòng của một người phụ nữ chân thành, tha thiết, vừa có chiều sâu trải nghiệm, chiêm nghiệm.

Thế giới thiên nhiên trong thơ chị cũng được nhìn, thấu cảm qua lăng kính của một trái tim dạt dào cảm xúc, nhiều khát khao cháy bỏng, qua đó gửi tới người đọc nhiều thông điệp sâu sắc. Bài thơ “Mùa Hạ” (1986) là nỗi niềm rực cháy của nữ sĩ qua những thanh sắc rất đặc trưng của mùa.

Bức tranh thiên nhiên rực rỡ

Mở đầu bài thơ, tác giả đưa ta đến với một mùa Hạ đầy âm thanh và màu sắc:

“Đó là mùa của những tiếng chim reo

Trời xanh biếc, nắng tràn trên khắp ngả

Đất thành cây, mật trào lên vị quả”

Các động từ “reo”, “trào”, “tràn” kết hợp với tính từ “xanh biếc” diễn tả rõ nét thanh sắc đặc trưng và tràn đầy sức sống của mùa Hạ. Có thể nói, sau một mùa Đông lanh lẽo, âm u, vạn vật cựa mình sinh sôi nảy nở với mùa Xuân ấm. Nhưng phải đến mùa Hạ, ta mới thấy hết những đổi thay của đất trời.

Nếu như mùa Đông, ta thường thấy các tác giả miêu tả những đàn chim đi tránh rét, mùa Thu những cánh chim chao mình trong gió, mùa Xuân tiếng chim hót líu lo chuyền cành nhảy nhót, thì Hạ đến âm thanh ấy càng trở nên rạo rực và xôn xao hơn bao giờ hết. Đó là tiếng chim cao vút, trong trẻo, vui tươi và rộn ràng.

Cùng với đó là bầu trời cao, rộng, xanh biếc hút mắt. Đặc biệt, ánh nắng chói chang của mùa tạo nên không gian rực rỡ và mọi vật dường như được khoe mình trọn vẹn.

Có thể nói, Hạ đến, ông mặt trời trở nên hào phóng lạ thường, “tràn khắp ngả” ban phát cái sắc vàng và nhiệt độ thỏa thuê. Có thể hình dung, sau mấy tháng Đông ngủ quên, Xuân đến, cây cối đâm chồi nảy lộc; nhưng phải đến Hè cây trái mới tròn đầy viên mãn. Ai đó đã nói rằng, mùa Hạ là mùa của quả chín.

Những quả nhót vàng ươm béo nẫn, mơ mận, xoài, vải, chôm cũng đủ tháng tròn ngày. “Đất thành cây, mật trào lên vị quả” là ý thơ tuyệt đẹp. Có thể nói, đất mẹ muôn đời vẫn vậy, mùa nào cũng thế, đều là nơi nuôi dưỡng bao cây. Ở đây, nhà thơ Xuân Quỳnh cho rằng, đến mùa Hạ, các loài thực vật đạt đến cuối cùng và cao nhất của quá trình tạo mầm, hút chất dinh dưỡng, ra lá, trưởng thành, đơm hoa, kết trái, rồi trái chín.

Hay nói cách khác, đến giai đoạn này, sức sống của đất mẹ được thể hiện rõ nét và trỗi vượt ở chính những hoa thơm trái ngọt kia. Trong mỗi vị của mỗi loài cây trái đều kết tinh những gì tinh túy nhất của đất, của khí, của gió, của nắng trời và công người. Cũng mạch ý đó, nhà thơ cũng khẳng định:

“Đó là mùa không thể giấu che

Cả vạn vật đều phơi trần dưới nắng

Biển xanh thẳm, cánh buồm lồng lộng trắng”

“Không thể giấu che”, “phơi trần dưới nắng” là một cách nói rất thực về đặc trưng của mùa. Trải qua một đông dài trú ẩn, ngủ đông bởi cái lạnh cắt da cắt thịt; Xuân ấm, vạn vật hân hoan khoác bộ cánh mới với lộc non, với sinh sôi; Hạ nắng chói chang là thời gian để tất thảy có dịp “phơi trần” một cách mạnh mẽ. Nắng là điều kiện và cũng chính là cơ hội để vạn vật cũng như con người bung tỏa.

Không còn cái vỏ ngoài sần sùi, thâm xỉn của mùa Đông, không còn lớp da mỏng manh và lá non tơ, lộc mới của mùa Xuân; Hạ đến vạn vật mang dáng dấp của sự trưởng thành mạnh mẽ, rắn rỏi dưới nắng vàng. Mặt khác, nhà thơ đưa ta đến với một khung cảnh không thể thiếu của mùa Hạ, đó chính là “biển xanh thẳm”, cát vàng, buồm trắng. Từ láy “lồng lộng” giúp ta hình dung gió biển thổi rất mạnh giúp cánh buồm căng và mạnh mẽ vươn ra khơi bao la.

Thiên nhiên ưu đãi ban tặng cho con người đường bờ biển dài và đẹp. Mùa Hạ là mùa chúng ta thỏa thích đến với biển, nơi có nắng vàng trải rộng và nước xanh mênh mông bao la vô cùng tận. Trên có bầu trời biếc xanh, dưới có cát vàng, bên cạnh có biển xanh thẳm. Quả là một điều tuyệt vời của riêng mùa Hạ. Không dừng lại ở đó, tạm biệt biển, Xuân Quỳnh còn đưa ta đến với đồng:

“Đó là mùa của những buổi chiều

Cánh diều giấy nghiêng vòm trời cao vút

Tiếng dế thức suốt đêm dài oi bức

Tiếng cuốc dồn thúc giục nắng đang trưa”

Vào mùa Hạ, ở các làng quê có lẽ hình ảnh thân thuộc nhất trên cánh đồng làng đó chính là mỗi chiều lũ trẻ con đang tập trung thả diều. Những con diều đủ màu sắc, những gương mặt háo hức, chỉ chờ đủ gió là cả không gian rộng lớn tràn ngập các cánh diều to nhỏ.

“Cánh diều giấy nghiêng bầu trời cao vút” là hình ảnh rất đẹp và quá nhiều cảm xúc. Tính từ “nghiêng” giúp ta thấy cái hòa hợp tuyệt diệu giữa cánh diều giấy mỏng manh và bầu trời cao rộng. Ta cũng thấy trong đó cả ánh nhìn dõi theo chăm chú từ lúc diều lên cho đến khi chúng chỉ còn là một chấm nhỏ giữa không gian vô cùng.

Mùa Hạ cũng về trên cánh đồng làng với tiếng dế và tiếng cuốc. Động từ “thức”, “dồn”, “thúc giục” giúp ta cảm nhận trường âm thanh sống động, nhanh và kéo dài, bao trùm cả không gian và thời gian. Có thể hình dung, giữa cái yên ắng vốn có bao đời của làng quê, tiếng dế học bài rủ rỉ mỗi đêm và tiếng cuốc gọi mùa ban trưa vọng vào từ các lũy tre hay bờ đê tựa như khúc nhạc tâm tình mà bình yên quá đỗi.

Dù thời tiết “oi bức” hay thời gian“đang trưa”, ta vẫn cảm nhận trong những âm thanh ấy cái thân thuộc, cái nguồn cội hay ký ức từ xa xưa vọng về. Đó chính là hồn cốt của làng. Như thế, mùa Hạ đâu chỉ rực rỡ ở bức tranh thiên nhiên, ở vạn vật mà còn là thời gian rực cháy của tâm hồn.

Trẻ con thả diều ngày Hạ. Ảnh: Nguyễn Hà.

Mùa của những giấc mơ và khát vọng

Ngay từ khổ thơ đầu, cùng với sự đổi thay và rực rỡ của vạn vật, nhà thơ hướng ta đến hình ảnh những người trẻ tràn đầy nhiệt huyết, đam mê:

“Bước chân người bỗng mở những đường đi”

Hình ảnh “bước chân người” gợi lên sự vận động, bước chuyển mình đầy năng động nhiệt huyết. “Bỗng mở những đường đi” chính là sự sáng tạo và mạnh mẽ của họ trên hành trình tìm ra những điều mới mẻ, diệu kỳ của đời mình và trong cuộc sống. Hay nói cách khác, cuộc đời con người là dặm dài của sự khám phá, theo đuổi đam mê, khát vọng.

Như thế, đường đi không chỉ là con đường vật lý, mà còn là những trải nghiệm con đường tri thức, tình yêu, sự nghiệp. Cũng giống như vạn vật ngoài kia, mùa Hạ đến có những sự thay đổi diệu kỳ từ bề ngoài đến sâu bên trong; thì con người, đặc biệt là người trẻ cũng có cơ hội bứt phá cuộc hành trình.

Không còn cái tư thế ủ rũ khép mình của mùa Đông giá lạnh, cũng chẳng phải cái lãng mạn, yểu điệu của tiết thanh minh; giờ đây, con người có cơ hội mở hết mọi giác quan, bung cửa sổ tâm hồn đón nhận mọi thay đổi tích cực của đời. Khi nghĩ, sống đầy đam mê, nhiệt huyết như thế thì “miền cay đắng hóa thành thơ”.

Thật vậy, cuộc sống là sự trộn lẫn của tất thảy mọi gia vị của đời, có ngọt ngào, có sướng vui, cũng có đắng cay và sầu khổ, có thành công, vinh quang nhưng cũng không ít những thất bại não nề; đó chính là những “miền cay đắng”.

Nhưng nếu con người có quyết tâm, có sức mạnh của sự cố gắng, có sự sáng tạo thì có thể đối mặt và vượt qua những khó khăn, tìm thấy vẻ đẹp và ý nghĩa ngay cả trong những hoàn cảnh tồi tệ nhất.

Như thế, mùa Hạ của đời người không chỉ là mùa của sự tươi đẹp, của rực rỡ, mà còn là mùa của những trải nghiệm, những biến đổi để khám phá cái đẹp, điều tích cực, niềm thơ trong cuộc sống. Hay nói cách khác, mùa Hạ chính là mùa cháy hết mình của những hoài bão, khát khao mãnh liệt:

“Đó là mùa của những ước mơ

Những dục vọng muôn đời không xiết kể

Gió bão hòa, mưa thành sông thành bể

Một thoáng nhìn có thể hóa tình yêu”

Vòng tuần hoàn của đất trời, vạn vật theo các mùa hay chính là các giai đoạn của cuộc đời con người. Theo đó, nếu như xuân gợi nhắc về sự khởi đầu của tuổi trẻ thì hạ gợi sự liên tưởng về sự vươn mình mãnh liệt để đạt đến độ chín. “Ước mơ”, “dục vọng”, “không xiết kể” chính là biểu hiện rõ rệt nhất của sự nhiệt huyết, đam mê và cháy hết mình trong giai đoạn trưởng thành của đời người.

Giống như “nắng tràn trên khắp ngả” một cách rực rỡ nhất , cánh diều giấy mỏng manh kia vẫn bay cùng “vòm trời cao vút”, “cánh buồm lồng lộng” ra khơi cùng mênh mông biển cả, mỗi người cần có khát khao, có mục tiêu và nỗ lực hết mình để đạt tới. Đó chính là lý tưởng dấn thân để cống hiến, phát huy tối đa năng lực, bản lĩnh để tìm kiếm và khẳng định bản thân.

Dĩ nhiên cuộc sống không phải lúc nào cũng nhẹ nhàng, bình yên. Hình ảnh “Gió bão hòa, mưa thành sông thành bể” ẩn dụ cho những biến động, biến chuyển trong cuộc đời, đặc biệt là giai đoạn tuổi trẻ; nhưng cũng vừa mang ý nghĩa về sự mạnh mẽ, khả năng vượt qua những khó khăn để tạo ra những đổi thay lớn trong đời người.

Một khi quyết tâm vượt qua và quyết đạt mục tiêu như thế, thì tình yêu của tuổi trẻ, thứ cảm xúc đỏng đảnh “sáng nắng chiều mưa” nhất cũng có thể có đến một cách tự nhiên, mãnh liệt chỉ trong từng khoảnh khắc, từ những điều nhỏ nhặt nhất như “một thoáng nhìn”. Như thế, ý thơ không chỉ thể hiện sự khao khát yêu và được yêu mà còn là sự trân trọng những khoảnh khắc đẹp của tuổi trẻ và tình yêu:

“Mùa Hạ của tôi, mùa Hạ đã đi chưa

Ôi tuổi trẻ bao khát khao còn, hết?

Mà mặt đất màu xanh là vẫn biển

Quả ngọt ngào thắm thiết vẫn màu hoa”

Thời gian sẽ trôi theo quy luật, tuổi trẻ cũng sẽ dần qua, nhưng đam mê, khát khao vẫn luôn còn đó. Câu hỏi tu từ “Ôi tuổi trẻ bao khát khao còn hết?” là sự chiêm nghiệm của Xuân Quỳnh về những đổi thay trong đời, những vần xoay của kiếp người; đồng thời còn là sự khẳng định về lý tưởng sống ý nghĩa từng phút giây.

Khi ta còn tuổi trẻ hãy sống hết mình với thanh xuân, hãy biết sống rực rỡ với những đam mê, khát vọng trào dâng. Thời gian cứ trôi, mùa Hạ này tiếp nối mùa Hạ kia, tuổi trẻ dù “chẳng đôi lần thắm lại”, nhưng cái sức trẻ sẽ vẫn bồi hồi nơi ngực, đam mê vẫn còn mãi trong tim, sức sáng tạo vẫn luôn minh trí nơi đầu óc nếu chúng ta có hoài bão, khát khao và nhiệt huyết cống hiến; cũng như biển vẫn xanh, hoa vẫn thắm, quả vẫn ngọt ngào như đặc trưng từ ban đầu đến muôn thuở.

Bài thơ “Mùa Hạ” được viết theo thể tự do, có 5 khổ với 4 lần điệp cấu trúc “Đó là mùa...” cùng những hình ảnh thơ đầy liên tưởng và sức gợi đã vẽ nên bức tranh mùa Hạ đầy sắc màu rực rỡ và âm thanh sống động.

Xuân Quỳnh mở hết mọi giác quan để quan sát, lắng nghe, cảm nhận và nghĩ suy về mùa, về cuộc đời. Hay nói cách khác, từ mùa Hạ của thiên nhiên, nhà thơ đã liên hệ đến mùa Hạ của con người.

Bài thơ được viết năm 1986, khi tác giả là một phụ nữ đứng tuổi và từng trải, nên đọc bài thơ, ta vừa thấy được cái khát khao, cái rực lửa của một thời tuổi trẻ, đồng thời là cái sâu sắc, cái chiêm nghiệm từ bức thông điệp về lẽ sống có hoài bão và cháy hết mình, tiêu biểu cho phong cách của “một chồi thơ sắc biếc tươi trẻ, tràn đầy sức sống và hy vọng”.