Cảm thụ văn học: Giữ mãi lòng nhiệt thành với cuộc đời

Được sáng tác năm 1957, đến nay đã gần bảy thập kỉ trôi qua, nhưng “Đôi mắt xanh non” của Xuân Diệu vẫn chứng minh được sự bất tử của những giá trị nghệ thuật chân chính, giống như Văn Cao đã từng khẳng định trong bài thơ “Thời gian”: “Riêng những câu thơ còn xanh/ Riêng những bài hát còn xanh”.

Xuân Diệu từng được mệnh danh là nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ Mới, không chỉ bởi những cách tân nghệ thuật độc đáo, thơ ông còn mang đến những góc nhìn mới mẻ về cuộc đời, con người.

Giữa guồng quay hối hả của cuộc sống, ta cảm thấy cuộc đời và lòng người sao mà đa đoan phức tạp quá, ta mệt nhoài với những toan tính thiệt hơn. Nhưng khi đến với “Đôi mắt xanh non”, Xuân Diệu như đưa ta về một miền thiên thai với những triết lí vô cùng sâu sắc.

“Đôi mắt xanh non” là hình ảnh được lặp nhiều nhất trong toàn bộ bài thơ và cũng chính là nhan đề của tác phẩm. Hình ảnh ấy mang nhiều ý nghĩa biểu trưng. “Đôi mắt xanh non” phải chăng là màu xanh trong ánh mắt trong veo của tuổi trẻ, độ tuổi đang rạo rực nhựa sống tựa như cây cối mùa Xuân.

Và đó cũng chính là hình ảnh ẩn dụ cho ánh nhìn đầy lạc quan và tích cực về cuộc đời. Chúng ta thường than thở rằng cuộc sống quá phức tạp, nhưng đơn giản hay phức tạp không phải là bản chất thực sự của nó mà nằm ở cách ta nhìn mọi thứ.

“Hãy nhìn đời bằng đôi mắt xanh non” là điệp khúc được nhắc lại nhiều lần vừa tạo sự nhịp nhàng, tính nhạc cho bài thơ; vừa như lời kêu gọi, động viên, khích lệ mọi người hãy nhìn cuộc đời với cái nhìn tích cực hơn để ta luôn cảm thấy cuộc sống thật đáng yêu biết nhường nào.

Đẹp trong từng khoảnh khắc bình dị

Không cần gì cao xa, không cần những triết lí khó nhằn, cuộc đời đẹp ngay trong những khoảnh khắc bình dị nhất, đó là lúc con trẻ thưởng thức vị ngon của kẹo, đó là khi bà được hôn lên đôi má hồng hào phúng phính của cháu, và đó là khi ta nghe tuổi trẻ thì thầm về những đắm say rạo rực trong tình yêu.

“Hãy để trẻ con nói cái ngon của kẹo.

Hãy để cho bà nói má thơm của cháu.

Hãy nghe tuổi trẻ ca ngợi tình yêu”.

Cuộc sống này tựa như tháp Bayon bốn mặt, nếu chúng ta không chọn cho mình một góc nhìn đúng đắn thì chỉ thấy được một mặt phiến diện của nó. Muốn cuộc đời này luôn dễ thương thì phải biết đặt ánh nhìn cho thật tích cực và phù hợp. Tại sao lại để “trẻ con nói cái ngon của kẹo”, có phải chăng chỉ có ánh mắt ngây ngô và vị giác thích những điều ngọt ngào của trẻ thơ, mới cảm nhận hết vị ngon từ trong những chiếc kẹo ấy?

Ai cũng từng là những đứa trẻ và cũng từng rất thích kẹo, nhưng khi trở thành người lớn, ta đôi khi lại chán ngấy cái vị ngọt lịm từng là niềm mê đắm một thời. Vậy nên nếu muốn thế giới xung quanh hiện lên thực kì diệu như một thước phim cổ tích thì hãy giữ mãi đôi mắt xanh non mà nhìn cuộc đời.

“Hãy để cho bà nói má thơm của cháu”, có lẽ nhiều người trong chúng ta đã từng may mắn được lớn lên trong vòng tay yêu thương của bà. Một tuổi thơ sẽ trọn vẹn hơn nếu ta được sống trong sự chiều chuộng, nâng niu ấy… Chính tình yêu của bà, đã khiến cho đôi má kia thơm nồng vị của trẻ thơ, vị của tình thân gia đình thiêng liêng.

Với tất cả những nồng nàn, đắm say, rạo rực, với trái tim đang run lên những nhịp đập mãnh liệt trước cuộc đời đã giúp tuổi trẻ nói được trọn vẹn những xúc cảm dào dạt của tình yêu. Tình yêu ở đây không chỉ là tình cảm đôi lứa, là niềm khát khao muôn đời của con người, như Xuân Diệu đã từng khẳng định “Làm sao sống được mà không yêu/ Không nhớ, không thương một kẻ nào?”.

Tình yêu ấy còn là những chân tình mà tuổi trẻ dành cho cuộc đời, dành cho những năm tháng xuân xanh tươi đẹp “Mau với chứ, vội vàng lên với chứ/ Em, em ơi tình non đã già rồi”. Ba câu thơ cũng giúp ta hiểu được một điều giản dị rằng, chính tình yêu thương của ta đã biến những điều nhỏ bé, bình thường trở nên đặc biệt và có giá trị.

Chiều sâu của hạnh phúc

Hãy nhìn đời bằng đôi mắt xanh non vì cuộc đời luôn đẹp ngay trong những khoảnh khắc bình dị nhất. Ảnh: Hoa Đặng.

Không chỉ dùng đôi mắt xanh non để nhìn ra những điều đáng yêu của cuộc đời, mà với đôi mắt xanh non ấy ta như thấy được sâu xa hơn những hạnh phúc vẫn hiện hữu quanh mình.

“Mẹ bế đứa con như ôm tròn Trái đất

Suối chạy tìm sông trăm vòng tươi mát,

Con chim sổ lồng bát ngát xa bay”.

Ai trong chúng ta cũng khao khát một cuộc đời hạnh phúc, và hạnh phúc chính là đích đến lớn nhất trong hành trình vạn dặm của con người. Nhưng lạ thay, khi hạnh phúc đang ở bên, ta lại không nhìn thấy. Bởi đôi mắt của ta luôn tìm kiếm những điều xa vời. Ta tìm kiếm hạnh phúc ở thì tương lai, nhưng quên mất hạnh phúc ở chính giây phút hiện tại này, để rồi khi chợt nhận ra thì nó đã mãi mãi trôi lăn về miền quá khứ…

Với đôi mắt xanh non, ta sẽ nhìn thấy hạnh phúc của mỗi người mẹ chính là con. Thủ pháp so sánh được thi sĩ vận dụng độc đáo “mẹ bế đứa con như ôm tròn Trái đất” giúp câu thơ trở nên sinh động và cũng giàu sức gợi hơn. Trái đất rộng lớn vô cùng, chẳng có ai đủ lớn lao để ôm trọn nó trong vòng tay, vậy mà mẹ, người phụ nữ phi thường nhất thế gian, lại có thể làm được điều ấy.

Bởi với mẹ, con chính là cả thế giới, con là hạnh phúc, là động lực, là niềm tin cho cuộc đời còn nhiều lắm những khổ đau của mẹ. Dẫu con còn bé nhỏ, còn được mẹ ấp ôm trong lòng nhưng với mẹ con là thiên thần, là chỗ dựa vững chắc cho cuộc đời này.

“Suối chạy tìm sông trăm vòng tươi mát” dựa trên hiện tượng tự nhiên, con suối phải trải qua muôn vàn chướng ngại vật trên suốt dòng chảy của mình mới có thể đổ nước về sông, tác giả liên tưởng đến sự hạnh phúc thầm lặng trong cuộc hành trình đi đến thành công của mỗi chúng ta.

“Trăm vòng” là cách nói ước lệ, biểu trưng cho con số nhiều, thể hiện một hành trình không mấy dễ dàng, nhưng khi tìm về được với dòng sông, suối vẫn giữ nguyên cho mình dòng nước tươi mát, sự tươi mát này phải chăng là ẩn dụ để chỉ cho cảm giác thỏa mãn, hạnh phúc trọn vẹn trên hành trình con người tìm kiếm và chinh phục giấc mơ của mình.

Dẫu cho hành trình ấy có trải qua biết bao nhiêu cực khổ, biết bao nhiêu chướng ngại, tưởng như có thể đánh gục ta bất cứ lúc nào nhưng với sự kiên trì, lòng nhẫn nại ta đã vượt qua và chạm đến được thành tựu dù nhỏ bé nhưng rất đáng tự hào trong đời.

Và hạnh phúc nào bằng khi “Con chim sổ lồng bát ngát xa bay”, câu thơ gợi cho người đọc nhiều những suy tưởng quý giá về tình yêu, hạnh phúc và sự tự do. Ngày ta bắt nhốt một chú chim, ta dày công chăm sóc cẩn thận, ta đinh ninh rằng mình đang yêu nó.

Nhưng thực chất là đang cầm tù cuộc đời của chú chim nhỏ bé kia, ta nhốt nó chỉ để thỏa mãn niềm ham thích được sở hữu của bản thân mình chứ không phải vì hạnh phúc của chúng. Bởi hạnh phúc lớn lao của những cánh chim là được sải rộng đôi cánh trên bầu trời tự do. Dẫu cho bầu trời lắm khi trở gió, thậm chí là những cơn bão giông.

Nhưng chỉ có như vậy mới luyện rèn được đôi cánh cứng cáp, dù phải hi sinh thân mình trước giông bão đi nữa thì đó cũng là một cuộc đời đáng sống, còn hơn tự nhốt mình trong chiếc lồng giam mang tên sự an toàn.

Trong tình cảm con người cũng thế, người thực sự yêu thương ta thì dù ở bất cứ phương trời nào, họ cũng sẽ không ngừng thương nhớ, sẽ luôn dành cho ta một góc riêng nơi trái tim mình. Không cần phải cố giữ, không cần phải cố kiểm soát bởi nếu như thế cái mình giữ được chỉ là thể xác của họ chứ không phải là trái tim biết thương yêu.

Khi nhìn đời bằng đôi mắt xanh non, ta cũng cảm nhận được những niềm vui giản dị quanh mình.

“Hãy ăn bát cơm

như chính tay mình nấu.

Nghe tiếng trống trường

như em lớp Sáu

Sớm mai khai giảng

sáng những khăn hồng”.

Bát cơm bưng trên tay, không chỉ đơn thuần là lương thực nuôi sống ta, mà còn là thành quả lao động miệt mài của chính bản thân, của những người thân yêu, và của cả những người nông dân vất vả một nắng hai sương. Thưởng thức bát cơm với tất cả sự nâng niu trân trọng và lòng biết ơn sâu sắc, ta như cảm được cái vị ngon đặc biệt, như tìm thấy được linh hồn của món ăn.

Tiếng trống trường không chỉ là âm thanh báo hiệu giờ học, mà còn mang theo biết bao hân hoan, rạo rực trong ngày khai trường đầu tiên của em thơ lớp Sáu, trong khoảnh khắc đầu tiên được mang trên vai chiếc khăn hồng đội viên đầy tự hào. Đoạn thơ còn là lời nhắc sâu xa cho mỗi chúng ta về việc luôn nuôi dưỡng trong mình tâm thức quý giá của lòng biết ơn.

Thông điệp thiêng liêng

Ở đoạn cuối bài thơ, Xuân Diệu không chỉ mang đến một quan điểm sống sâu sắc, mà còn gửi trao một thông điệp thiêng liêng:

“Đôi mắt xanh non

Cha xin của con,

Người đi trước xin của người sắp tới”.

Chúng ta nghĩ rằng khi càng lớn thì cần có cái nhìn thật sắc bén về mọi thứ đang diễn ra quanh mình. Nhưng hóa ra, điều ta cần nhất khi đã thấu hiểu hết tất cả những thăng trầm của cuộc đời là nhìn đời bằng đôi mắt của trẻ thơ, một ánh nhìn không phán xét, không oán trách, tràn đầy bao dung, thấu hiểu. Cuộc sống sẽ bớt đi phần mệt nhoài khi ta biết nhìn mọi thứ một cách đơn giản hơn, bỏ qua cho nhau những lầm lỡ để lòng ta được nhẹ tênh tựa áng phù vân, như cánh chim trời sải rộng tự do.

Và thái độ sống ấy không chỉ dành cho một người, mà là một hành trình tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những người đi trước mong muốn thế hệ sau vẫn giữ được ánh nhìn tươi mới ấy, để cuộc sống không bao giờ trở nên cũ kỹ, để con người mãi mãi biết yêu đời, biết tin tưởng vào tương lai.

Ba câu cuối của bài như một lời kết thật đẹp với những giá trị giáo dục sâu sắc, rằng cuộc đời này sẽ tươi đẹp và đáng yêu xiết bao khi chúng ta biết chọn cho mình một “chỗ đứng” phù hợp. Cuộc sống như một bức tranh và ta chính là họa sĩ tạo nên bức tranh cuộc đời của riêng mình, bức tranh ấy sáng trong hay u tối đều là do ta quyết định. Hãy giữ tâm hồn ta mãi tươi trẻ, hãy giữ cho ánh mắt của ta mãi mãi xanh non, bởi tuổi của ta chính là tuổi của trái tim.

“Biết chỗ đứng để nhìn

cho thật mới

Cuộc sống xanh non

Mãi mãi tươi dòn”.

“Trong gặp gỡ đã có mầm ly biệt” một ngày nào đó chúng ta sẽ biệt ly với cuộc đời, vậy tại sao ta cứ mãi đắm chìm trong những khổ đau, những suy nghĩ u tối, trong những dằn vặt không tên…

Tôi biết rằng cuộc sống chưa bao giờ là dễ dàng với bất kì ai, nhưng xin hãy giữ mãi đôi mắt của tuổi trẻ giữ mãi lòng nhiệt thành đáng yêu với cuộc đời, đừng bao giờ thỏa thuận kí kết với cuộc sống bản hợp đồng dài hạn mang tên “tồn tại”. Xin hãy SỐNG, hãy sống những tháng năm ý nghĩa nhất, bằng đôi mắt dịu dàng, tươi mới và tích cực nhất, “Đôi mắt xanh non”.