Qua cuộc trò chuyện với “nhà Hà Nội học” Nguyễn Ngọc Tiến, bạn đọc có thể nhìn lại những thay đổi của Hà Nội trong nhiều năm qua, từ các thách thức hiện hữu đến những điều kiện và triển vọng phát triển trong tương lai, qua đó phác họa bức tranh toàn diện về một đô thị đang chuyển mình và bứt tốc.
Thách thức hiện hữu và sức hút
Hà Nội vẫn luôn là nơi người trẻ tìm đến để học tập, lập nghiệp, để bắt đầu một cuộc sống mới. Có người từ những miền quê xa, mang theo giấc mơ đổi đời. Có người sinh ra và lớn lên ở đây, quen từng con phố, từng nhịp mùa.
Thế nhưng, khi áp lực công việc, chi phí sinh hoạt ngày càng lớn, không gian đô thị thu hẹp và nhịp sống trở nên ngột ngạt hơn, câu hỏi về một Hà Nội “đáng sống” dường như xuất hiện nhiều hơn bao giờ hết.
Từ góc nhìn của một người đã dành trọn tình yêu, sự đam mê và gần như cả đời viết để ghi chép, lý giải và gìn giữ những lớp trầm tích của Thủ đô, nhà báo - nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến mang đến một cách nhìn vừa thẳng thắn, vừa nhân văn về Hà Nội hôm nay.
- Thưa ông, với tư cách một người nghiên cứu Hà Nội nhiều năm, ông cảm nhận sự “đáng sống” của Hà Nội ngày nay đã thay đổi như thế nào với Hà Nội của vài thập niên trước?
Nhà báo - nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: So với Hà Nội của vài thập niên trước, Hà Nội hiện nay thực ra rất khó để so sánh trực tiếp, bởi đó là hai giai đoạn lịch sử khác nhau, thành phố cũng tồn tại trong những dáng vẻ rất khác. Hà Nội bây giờ đã có nhiều thay đổi về hình thái đô thị, địa danh, quy mô không gian.
Thành phố được mở rộng hơn, nhà cao tầng xuất hiện nhiều hơn. Nói một cách khái quát, Hà Nội đã thay đổi rất nhiều trên mọi phương diện, từ hệ thống giao thông, diện mạo phố phường, nhà ở cho đến cảnh quan đô thị.
Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, Hà Nội đang đối mặt với ba vấn đề lớn mà toàn xã hội đều quan tâm, đó là ô nhiễm môi trường, ô nhiễm không khí; ngập lụt và tắc nghẽn giao thông.
Nếu xét trên ba tiêu chí đó, có thể thấy rõ rằng Hà Nội hiện nay chưa phải là một thành phố đáng sống. Bởi lẽ, sức khỏe không được đảm bảo, việc đi lại gặp nhiều khó khăn, tình trạng ngập úng gây cản trở sinh hoạt, thậm chí có thể dẫn đến những thiệt hại về vật chất và ảnh hưởng tiêu cực tới đời sống tinh thần của người dân.
- Dù vậy, thực tế cho thấy Hà Nội vẫn thu hút rất đông người nhập cư, đặc biệt là người trẻ. Theo ông, điều gì đang khiến họ vẫn chọn ở lại và gắn bó với thành phố này?
Hà Nội là Thủ đô và là một trong hai đô thị lớn nhất cả nước về quy mô cũng như cơ hội việc làm. Thành phố tập trung đa dạng các loại hình lao động, từ phổ thông đến trình độ cao, trong khu vực Nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nước ngoài và các tổ chức quốc tế.
Với người trẻ, nhu cầu đầu tiên sau khi ra trường là có một công việc ổn định để tự lập, và trên thực tế, ngoài Hà Nội và TPHCM, rất khó có nơi nào đáp ứng tốt điều này. Vì vậy, nhiều người trẻ chọn Hà Nội không chỉ để tìm việc, mà còn để gắn bó lâu dài với sự nghiệp.
Bên cạnh cơ hội nghề nghiệp, Hà Nội còn đáp ứng nhu cầu tiếp cận tri thức, tham gia các hoạt động xã hội và sinh hoạt cộng đồng của người trẻ. Thành phố có đời sống văn hóa phong phú, với mật độ cao các sự kiện nghệ thuật, hoạt động xã hội, hội thảo và tọa đàm diễn ra thường xuyên. Hệ thống công trình văn hóa và di tích lịch sử dày đặc cũng giúp người trẻ dễ dàng tiếp cận, tìm hiểu lịch sử và văn hóa trong quá trình sinh sống, học tập và làm việc.
Hà Nội đồng thời là không gian giao lưu quốc tế rộng mở, tạo điều kiện để người trẻ rèn luyện ngoại ngữ, mở rộng các mối quan hệ và tìm kiếm thêm cơ hội học tập, làm việc trong môi trường quốc tế. So với nhiều địa phương khác, thành phố cũng có lợi thế rõ rệt về cơ sở vật chất, môi trường học thuật và điều kiện phát triển cá nhân, đặc biệt trong các lĩnh vực đòi hỏi nền tảng kỹ thuật và sáng tạo.
Nếu tạm gác lại những áp lực như ô nhiễm, ùn tắc hay quá tải hạ tầng, có thể thấy nhu cầu cốt lõi của người trẻ vẫn là việc làm và cơ hội phát triển. Trên phương diện này, Hà Nội vẫn là một lựa chọn đáng cân nhắc, bởi việc một đô thị có đáng sống hay không, xét cho cùng, phụ thuộc vào nhu cầu và điều kiện của từng cá nhân.
Về các thách thức đô thị, Hà Nội đang từng bước triển khai nhiều giải pháp cải thiện theo lộ trình, từ đầu tư hạ tầng giao thông, hạn chế phương tiện cá nhân vào nội đô đến kiểm soát ô nhiễm và cải tạo hệ thống thoát nước. Dù cần thời gian để mang lại hiệu quả rõ rệt, những nỗ lực này đang tạo thêm nền tảng để Hà Nội từng bước trở thành một thành phố đáng sống hơn trong tương lai.
Nhà Hà Nội học Nguyễn Ngọc Tiến.
Hà Nội trên hành trình tự làm mới mình
- Nhiều người trẻ nói rằng, Hà Nội cho họ cơ hội nghề nghiệp, nhưng không cho họ chất lượng sống. Theo ông, “đáng sống” với người trẻ nên được hiểu như thế nào: Là thu nhập, không gian sống, hay cảm giác được tôn trọng và thuộc về?
Một đô thị chỉ có thể được coi là đáng sống khi bảo đảm được chất lượng sống cho cư dân, dù khái niệm này phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện kinh tế và nhu cầu của mỗi người. Với những người có khả năng tạo thu nhập ổn định, chất lượng sống có thể từng bước được cải thiện theo thời gian.
Điều đó trước hết thể hiện ở một không gian sống phù hợp, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cơ bản, cùng khả năng tiếp cận các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và mở rộng các mối quan hệ xã hội để phát triển bản thân.
Chất lượng sống cũng gắn liền với môi trường và giao thông. Ở thời điểm hiện tại, Hà Nội chưa đáp ứng tối ưu hai yếu tố này, song có thể thấy hạ tầng và giao thông đô thị đang từng bước được cải thiện.
Với người trẻ, đặc biệt là những người mới bước vào đời, điều quan trọng nhất không hẳn nằm ở mức sống cao hay thấp, mà ở khả năng tự nuôi sống bản thân bằng chính sức lao động của mình. Khi có một công việc ổn định, họ có thu nhập, tích lũy kinh nghiệm, mở rộng các mối quan hệ xã hội và từng bước tạo ra những lựa chọn phù hợp cho tương lai.
Ở phương diện này, Hà Nội vẫn mang lại nhiều cơ hội mà không phải địa phương nào cũng có. Việc người trẻ tìm đến thành phố để học tập, làm việc và tích lũy trải nghiệm là điều dễ hiểu. Quan niệm cho rằng, họ chỉ “sống nhờ” Hà Nội là chưa thỏa đáng, bởi khi sinh sống và gắn bó với đô thị, họ đồng thời đóng góp thông qua lao động, nghĩa vụ xã hội và sự tham gia vào đời sống cộng đồng.
Tuy nhiên, ngoài cơ hội nghề nghiệp, vẫn còn nhiều áp lực khác khiến không ít người trẻ cảm thấy mệt mỏi và cân nhắc rời đi. Ở lại, trở về quê hay tìm một môi trường sống khác đều là lựa chọn cá nhân, không có khuôn mẫu chung. Điều quan trọng là mỗi người cần cân nhắc điều kiện thực tế của mình, bởi chỉ khi có hướng đi phù hợp, môi trường sống tương thích và khả năng thích ứng, người trẻ mới có thể ổn định và phát triển lâu dài.
- Nếu nhìn về 10 - 20 năm tới, ông có lạc quan rằng Hà Nội có thể trở thành một đô thị “đáng sống” theo đúng nghĩa, xanh hơn, nhân văn hơn?
Theo tôi, việc Hà Nội có cải thiện và trở thành nơi đáng sống hơn sau 10 - 20 năm nữa là hoàn toàn khả thi, thậm chí có thể sớm hơn. Với sự phát triển hiện nay, chỉ khoảng một thập kỷ nữa, Hà Nội sẽ được cải thiện rất nhiều về môi trường, giao thông và chất lượng sống.
Một điểm thuận lợi lớn là từ năm 2024, khi Luật Thủ đô sửa đổi có hiệu lực, Hà Nội đã có nhiều quyền chủ động hơn. Thành phố được phép chủ động di dời các nhà máy, xí nghiệp gây ô nhiễm ra khỏi nội đô, được mở rộng đường sá và thực hiện nhiều dự án mà không phải trải qua quá trình xin phép quá phức tạp. Khi có cơ chế chủ động như vậy, việc cải tạo và phát triển đô thị chắc chắn sẽ được đẩy nhanh và hiệu quả hơn.
Hà Nội xưa và nay.
Để Hà Nội thực sự “sống sạch, sống xanh”, cần thực hiện chặt chẽ một số chính sách then chốt. Đó là kiên quyết di dời các cơ sở gây ô nhiễm, đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống giao thông công cộng, tăng cường bảo vệ và mở rộng không gian xanh, và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của người dân thông qua giáo dục và truyền thông.
Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận một thực tế là không có đô thị nào trên thế giới là hoàn hảo. Ngay cả những thành phố tốt nhất về môi trường ở châu Âu cũng có những mặt hạn chế của riêng họ, như có thể thiếu cơ hội việc làm đa dạng hoặc đời sống văn hóa không quá sôi động. Mỗi nơi đều có những điểm mạnh và điểm yếu riêng.
Vì vậy, điều quan trọng nhất đối với mỗi người, nhất là các bạn trẻ, là phải xác định được mục đích sống của mình. Nếu bạn tìm kiếm cơ hội nghề nghiệp, sự phát triển bản thân và một môi trường năng động để học hỏi, thì Hà Nội vẫn là một lựa chọn có giá trị.
Nói một cách thẳng thắn, ở thời điểm hiện tại, Hà Nội có thể chưa phải là một “thành phố đáng sống” theo nghĩa lý tưởng nhất, nhưng nó chắc chắn là một thành phố “sống được”. Sức hút của nó thể hiện ở việc rất nhiều người vẫn chọn nơi đây để lập nghiệp. Thành phố này có những điểm chưa tốt, nhưng cũng có những thế mạnh riêng đáng để chúng ta gắn bó, cống hiến và cùng kiến tạo một tương lai tốt đẹp hơn.
- Xin cảm ơn ông!
