Việc liên Bộ Tài chính, Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, cùng Bộ Tài nguyên và Môi trường chính thức khai trương sàn giao dịch carbon thí điểm tại Việt Nam vào ngày 29/6 vừa qua đánh dấu một cột mốc lịch sử. Với mức giá có thời điểm chạm ngưỡng 136.000 đồng/tấn, Việt Nam đang chính thức tiếp cận một trong những công cụ tài chính mạnh mẽ nhất nhằm chống lại biến đổi khí hậu.
Thị trường giao dịch carbon là gì?
Thị trường giao dịch carbon là một cơ chế cho phép các doanh nghiệp, tổ chức mua và bán quyền phát thải khí nhà kính. Mỗi quyền phát thải, thường gọi là tín chỉ carbon, tương đương với một tấn CO₂ hoặc các khí nhà kính khác. Thị trường này được chia thành hai loại chính: thị trường tuân thủ (compliance market) và thị trường tự nguyện (voluntary market).
Theo phân tích của các chuyên gia kinh tế, việc niêm yết công khai trên một sàn giao dịch tập trung mang lại 3 lợi ích cốt lõi cho nền kinh tế.
Thứ nhất, sàn giao dịch giúp hình thành một mức giá thị trường khách quan dựa trên quy luật cung cầu.
Thứ hai, quyền phát thải vô hình chung trở thành một loại tài sản có tính thanh khoản cao. Doanh nghiệp làm tốt công tác môi trường có thêm một nguồn doanh thu lớn để tái đầu tư. Đồng thời, đây là kênh thu hút dòng vốn từ các quỹ đầu tư quốc gia và quốc tế đổ vào các dự án công nghệ sạch.
Thứ ba, năng lực cạnh tranh xuất khẩu được bảo vệ. Nếu Việt Nam có một sàn giao dịch nội địa vận hành hiệu quả với mức giá chuẩn, các doanh nghiệp có thể dùng chứng từ nộp phí carbon trong nước để được khấu trừ thuế khi xuất khẩu sang châu Âu, giữ vững lợi thế cạnh tranh.
Hiện giá của một tấn CO₂ trên thị trường quốc tế biến động và chịu sự chi phối chặt chẽ của các yếu tố chính trị, kinh tế và công nghệ. Khi các chính phủ giảm dần tổng lượng hạn ngạch cấp ra thị trường qua các năm để đạt mục tiêu Net Zero, nguồn cung khan hiếm sẽ đẩy giá carbon tăng vọt. Ngược lại, khi sản xuất công nghiệp đình trệ, lượng xả thải tự động giảm sâu. Doanh nghiệp dư thừa hạn ngạch không có nhu cầu mua thêm, khiến giá giảm.
Kinh nghiệm từ thế giới
Hiện nay, nhiều quốc gia trên thế giới đã và đang tích cực triển khai thị trường giao dịch carbon như một công cụ kinh tế hiệu quả nhằm giảm phát thải khí nhà kính. Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), hiện có 73 công cụ định giá carbon được triển khai, bao gồm 36 hệ thống mua bán phát thải và 37 loại thuế carbon, bao phủ khoảng 23% tổng phát thải khí nhà kính toàn cầu.
Được biết, giá carbon dao động rất lớn, từ dưới 1 USD/tấn ở một số nước đang phát triển, đến hơn 100 USD/tấn như Thụy Điển. Điều này phản ánh sự đa dạng trong lựa chọn chính sách, tùy thuộc điều kiện kinh tế – xã hội và mục tiêu phát triển của từng quốc gia.
Mỹ là một trong những quốc gia tiên phong trong việc triển khai thị trường giao dịch loại tín chỉ này. Chương trình Cap-and-Trade của California là một trong những thị trường giao dịch carbon lớn nhất, yêu cầu các công ty lớn phải tuân thủ giới hạn phát thải và có thể mua bán tín chỉ carbon để đáp ứng yêu cầu. Lượng khí thải nhà kính trên toàn tiểu bang đã giảm 5,3% kể từ khi chương trình bắt đầu vào năm 2013 đến năm 2017.
Doanh thu mà California nhận được từ chương trình được gửi vào Quỹ Giảm Khí Nhà Kính của tiểu bang và sau đó được phân bổ cho các cơ quan nhà nước để thực hiện các chương trình nhằm giảm thêm lượng khí thải nhà kính. Theo luật, 35% doanh thu phải được chuyển đến các cộng đồng có thu nhập thấp và chịu thiệt thòi về môi trường.
Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) triển khai Hệ thống Mua bán phát thải (EU ETS) từ năm 2005, bao phủ khoảng 40% tổng lượng phát thải khí nhà kính của khối (theo Ủy ban châu Âu), tính đến năm 2025. Các ngành nằm trong diện điều chỉnh gồm năng lượng, công nghiệp nặng, hàng không nội khối. EU đặt trần phát thải và phân bổ hạn ngạch, giúp doanh nghiệp có thể giao dịch mua bán nếu vượt hoặc dư thừa.
Theo báo cáo của Ủy ban châu Âu vào năm 2023, lượng phát thải trong các lĩnh vực thuộc ETS đã giảm 43% giai đoạn 2005–2021. Giá carbon, từng có giai đoạn sụt xuống dưới 5 euro/tấn do phân bổ quá rộng, nay duy trì quanh 80–90 euro/tấn CO₂ nhờ cơ chế điều chỉnh cung cầu. Doanh thu từ đấu giá hạn ngạch đã mang về hơn 38 tỷ euro chỉ riêng năm 2022, phần lớn được tái đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo và hiệu quả năng lượng.
Thụy Điển nổi bật với thuế carbon. Nhờ chính sách kiên định, quốc gia này đã cắt giảm lượng phát thải hơn 27% giai đoạn 1990–2018, trong khi GDP vẫn tăng trưởng khoảng 78% cùng kỳ. Nguồn thu từ thuế được dùng để giảm thuế thu nhập khác và hỗ trợ người dân, doanh nghiệp chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Sự minh bạch và công bằng trong phân bổ nguồn thu giúp chính sách được xã hội đồng thuận, bất chấp chi phí carbon cao.
Ở châu Á, Hàn Quốc là một trong những quốc gia tiên phong. Từ năm 2015, nước này triển khai Hệ thống Mua bán phát thải quốc gia (K-ETS), bao phủ hơn 70% lượng phát thải quốc gia, gồm khoảng 600 doanh nghiệp lớn (theo Bộ Môi trường Hàn Quốc).
Hệ thống của Hàn Quốc hoạt động theo chu kỳ 3 năm, với trần phát thải giảm dần. Đến năm 2021, giá carbon trong K-ETS dao động quanh mức 20–30 USD/tấn CO₂. Chính phủ cũng kết hợp cơ chế tín chỉ carbon để khuyến khích doanh nghiệp thực hiện các dự án giảm phát thải trong và ngoài nước.
Việt Nam đang đứng trước áp lực lớn trong việc giảm phát thải khí nhà kính. Công cụ định giá carbon, dù mới ở giai đoạn khởi đầu, hứa hẹn sẽ trở thành đòn bẩy quan trọng để đạt được mục tiêu này.
Được biết, hơn 80 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới đã áp dụng các mô hình khác nhau, từ hệ thống mua bán phát thải, thuế carbon đến cơ chế tín chỉ carbon. Những kinh nghiệm quốc tế này không chỉ cho thấy tác động rõ rệt đến hành vi sản xuất – tiêu dùng, mà còn mang lại nhiều gợi ý quan trọng cho Việt Nam trong tiến trình xây dựng thị trường carbon nội địa.
