Trung bình mỗi ngày Hồng Ngọc, 10 tuổi, ở Đống Đa, dành 2-3 giờ xem Reel Facebook, YouTube Shorts. Những ngày hè, thời gian này có thể kéo dài từ sáng tới tối, khoảng 7-8 giờ.
Màn hình điện thoại liên tục “nhảy múa”, từ những đoạn hoạt hình cắt gọt 30 giây, các điệu nhảy thiếu nhi bắt trend, video đập hộp đồ chơi, cho đến loạt thử thách nhảm nhí... Trong khi đó, những cuốn truyện tranh mẹ xếp sẵn bên gối vẫn nằm im.
Chị Hòa, mẹ Ngọc, từng cố gắng dứt công việc để đọc sách cùng con. Dù vậy con gái không tập trung được vào những trang truyện, lơ đễnh và chỉ được một lúc lại tìm cách mượn điện thoại hoặc bật YouTube Shorts trên tivi rồi ngồi xem một mình.
Điều khiến chị lo lắng nhất là An dường như ngày càng khó rời khỏi màn hình. “Mọi người gọi con đều không thưa, phải quát to con mới ngẩng đầu lên. Đặc biệt, khi bị yêu cầu dừng xem để ăn cơm hoặc đi ngủ, con lập tức cáu gắt, nhăn nhó. Những câu nói theo các trào lưu trên mạng cộc lốc cũng xuất hiện ngày càng nhiều trong giao tiếp hằng ngày” - chị Hòa kể.
Trẻ xem nhiều video ngắn dẫn tới khó tập trung việc học (Ảnh minh họa)
Tình trạng tương tự xảy ra với Việt Long, 12 tuổi (Phú Thọ). Gia đình Long ở cùng bà ngoại, cứ bố mẹ đi vắng là Long tận dụng nghĩ đủ lý do để mượn điện thoại của bà. Thấy cháu dính lấy màn hình, bà giấu máy đi, cậu bé lại lục tìm, có lần lén lút lấy rồi chui vào phòng để xem trộm.
Long xem không biết chán các video hài, rồi đến review game. Xem nhiều đến nỗi Long không còn hứng thú gì với việc học. Mỗi tối, mẹ kiên nhẫn giảng bài, còn Long ngồi trước mặt nhưng ánh mắt thẫn thờ, đầu óc như để ở nơi khác. Cậu bé không sao tập trung tiếp thu kiến thức, ngồi 5 - 10 phút đã kiếm cớ ra khỏi bàn học.
Một nữ sinh lớp 7 một trường điểm ở Ba Đình cũng rơi vào tình trạng tương tự sau khi việc sử dụng điện thoại từ giải trí dần trở thành thói quen thường xuyên. Trong kỳ nghỉ hè, bố mẹ cho em dùng điện thoại để giải trí. Ban đầu chỉ là những khoảng thời gian ngắn, nhưng dần dần em dành phần lớn thời gian trong ngày cho điện thoại, chủ yếu xem clip ngắn và mạng xã hội.
Sau một thời gian, nhịp sinh hoạt của nữ sinh đảo lộn đêm thức, ngày ngủ, tinh thần không tỉnh táo, học hành sa sút. Khi bố mẹ thu điện thoại, em mất bình tĩnh, cáu gắt, chống đối việc học, sức khỏe tâm thần của em có vấn đề phải tới bác sĩ thăm khám và nhận chẩn đoán bị trầm cảm.
Ba câu chuyện khác nhau nhưng có chung một điểm điện thoại không còn đơn thuần là công cụ giải trí. Khi trẻ bắt đầu tìm thiết bị ngay sau khi đi học về, muốn xem cả lúc ăn, khó dừng lại khi được yêu cầu, thức khuya để xem hoặc bỏ bê việc học để tiếp tục lướt, vấn đề không còn nằm ở một vài phút giải trí.
Vì sao trẻ khó dứt khỏi video vài chục giây?
Theo anh Đỗ Tiến Việt - chuyên gia công nghệ, các nền tảng video ngắn được thiết kế với thời lượng cực ngắn, tốc độ chuyển cảnh nhanh và nội dung thay đổi liên tục. Thuật toán đề xuất liên tục đưa ra những nội dung trúng sở thích, khiến trẻ bị cuốn vào mà không cần phải tư duy lựa chọn. Quá trình này kích thích não bộ giải phóng Dopamine - chất tạo cảm giác hưng phấn tức thì.
Khi việc xem bị ngắt quãng đột ngột, lượng Dopamine sụt giảm nhanh chóng khiến trẻ rơi vào trạng thái hụt hẫng, bồn chồn và bùng nổ cảm xúc tiêu cực.
Lý giải nguyên nhân trẻ dễ mải mê với các video ngắn và dễ tiêu cực khi bị ngắt quãng, PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết ở lứa tuổi thiếu niên, vị thành niên, các vùng liên quan đến kiểm soát cảm xúc và khả năng kiểm soát hành vi chưa hoàn thiện. Đây là một trong những yếu tố khiến trẻ dễ phụ thuộc hơn vào các công cụ mang lại sự thỏa mãn tức thời.
Theo bác sĩ Tuấn, nếu việc sử dụng kéo dài, trẻ có thể hình thành một vòng lặp: càng mệt mỏi càng tìm đến những nội dung đơn giản, dễ tiếp nhận để thư giãn; càng xem nhiều lại càng ít thời gian dành cho học tập, giao tiếp, vận động, ăn uống và ngủ nghỉ.
Sự kiên nhẫn bị bào mòn
BSCKII Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2, cho biết bác sĩ từng tiếp nhận nhiều trẻ có vấn đề về khả năng tập trung trong bối cảnh sử dụng màn hình quá mức.
Nhiều trẻ có vấn đề về khả năng tập trung trong bối cảnh sử dụng màn hình quá mức.
Theo bác sĩ, việc trẻ tiếp xúc liên tục với những nội dung “siêu ngắn” 30-60 giây có thể khiến sự kiên nhẫn có thể bị bào mòn. Trẻ dễ chỉ quan tâm đến điều đang xảy ra trước mắt mà khó dành thời gian để suy nghĩ về những diễn biến tiếp theo hoặc hậu quả của một vấn đề.
Một bộ não đã quen tiêu thụ những nội dung ngắn, rời rạc có thể gặp khó khăn khi phải tư duy logic hoặc kiên nhẫn xem xét một vấn đề trong thời gian dài hơn.
Trong khi đó, học tập là hoạt động đòi hỏi sự kiên trì. Trẻ phải ngồi lâu trước một bài toán, đọc một đoạn văn, ghi nhớ kiến thức hoặc làm đi làm lại một bài tập trước khi nhận được cảm giác hoàn thành. Sự khác biệt này khiến những hoạt động cần nỗ lực trở nên kém hấp dẫn hơn so với việc chỉ cần vuốt màn hình để lập tức nhận một nội dung mới.
Theo TS Vũ Thu Hương, nguyên giảng viên Trường đại học Sư phạm Hà Nội, điều này có thể biểu hiện trong việc đọc hiểu. Một số học sinh có xu hướng đọc lướt, khó ghi nhớ chi tiết và gặp trở ngại khi phải liên tưởng, từ giải bài toán có lời văn đến tiếp nhận nội dung ở các môn khoa học tự nhiên và xã hội.
Một hệ quả khác là khả năng quan sát và tưởng tượng thực tế. Khi màn hình lập tức cung cấp hình ảnh cho mọi thứ, trẻ ít có cơ hội tự hình dung sự vật, tình huống hoặc xây dựng hình ảnh trong đầu.
Từ những hoạt động về văn hóa đọc, TS Hương từng ghi nhận những trường hợp học sinh gặp khó khăn khi nhận diện hoặc gọi tên những sự vật quen thuộc trong đời sống. Theo bà, khi thế giới hình ảnh trên màn hình trở nên quá áp đảo, trải nghiệm thực tế của trẻ có nguy cơ bị thu hẹp.
Theo các chuyên gia, thực tế ghi nhận có tới 56% phụ huynh “dán mắt” vào điện thoại khi ở bên con. Việc dùng màn hình làm “bảo mẫu công nghệ” để dỗ con ăn, giữ con ngồi yên hoặc để thiết bị trong phòng ngủ đã trực tiếp đẩy trẻ vào bẫy nghiện.
Nếu bố mẹ chỉ tịch thu máy một cách thô bạo mà không tạo ra các hoạt động thay thế, khoảng trống ấy sẽ lập tức khiến trẻ hoảng loạn tìm cách lấy lại thiết bị. Do đó, chuyên gia khuyến cáo, cha mẹ hãy biến màn hình thành “người bạn học” của trẻ, thay vì “người giữ trẻ”.
Cha mẹ cần chủ động chọn lọc các video mang tính giáo dục, xem cùng con và đặt câu hỏi kích thích tư duy như “Con thấy gì?”, “Con học được gì?”. Trên hết, cha mẹ phải làm gương bằng cách giảm thời gian lướt điện thoại không cần thiết của chính mình.
