Theo Quyết định số 328/QĐ-UBND ngày 23/01/2025 của UBND TP.HCM về phê duyệt “Dự án thí điểm thúc đẩy quyền của trẻ em khuyết tật tại TP.HCM, Việt Nam”, dự án do Tổ chức Danish Vietnamese Association (DVA) viện trợ cho Hội Bảo trợ Trẻ em Thành phố triển khai. Trong khuôn khổ dự án, Hội đã tổ chức khảo sát “Nhu cầu của trẻ khuyết tật” tại Quận 8 (phường Hưng Phú, phường 14, phường 15) và Quận Bình Thạnh (phường 1, phường 14, phường 19), với tổng dung lượng mẫu 265 người đại diện cho trẻ khuyết tật. Kết quả khảo sát cho thấy nhiều nhận định phổ biến về trẻ khuyết tật chưa phản ánh đầy đủ thực tế, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về các giải pháp hỗ trợ đồng bộ, bền vững.
Ông Nguyễn Văn Tính – Phó Chủ tịch Hội Bảo trợ trẻ em TP.HCM – cho biết: Hội đã Khảo sát trên 265 trường hợp trẻ khuyết tật. Kết quả khảo sát cho thấy, đa số trẻ khuyết tật là nam giới; trong đó nhóm khuyết tật tâm thần, thiểu năng trí tuệ chiếm tỷ lệ cao, số trẻ khuyết tật nhìn chiếm tỷ lệ thấp. Phần lớn trẻ thuộc nhóm khuyết tật mức độ nhẹ, nguyên nhân chủ yếu là do bẩm sinh.
Gánh nặng kinh tế vẫn là thách thức lớn
Khảo sát cho thấy các hộ gia đình có trẻ khuyết tật thường có điều kiện kinh tế thấp hơn mặt bằng chung. Đa số gia đình thuộc nhóm “tạm đủ ăn” hoặc “đủ ăn”, nguồn thu nhập chủ yếu đến từ các công việc không ổn định, thu nhập thấp.
Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chăm sóc, nuôi dưỡng, điều trị và phục hồi chức năng cho trẻ khuyết tật, nhất là khi chi phí y tế, can thiệp chuyên môn và học tập còn cao. Rất ít gia đình có đủ điều kiện kinh tế để tự đảm bảo toàn bộ nhu cầu của trẻ.
Sức khỏe trẻ khuyết tật cần được theo dõi dài hạn
Về tình trạng sức khỏe, đa số trẻ khuyết tật không mắc các bệnh đột xuất nghiêm trọng. Tuy nhiên, khảo sát cho thấy trẻ em gái có tỷ lệ mắc các bệnh mạn tính cần khám và theo dõi thường xuyên cao hơn so với trẻ em trai.
Thực tế này cho thấy nhu cầu chăm sóc y tế dài hạn, liên tục và phù hợp với từng nhóm trẻ, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và phục hồi chức năng cho trẻ khuyết tật, đặc biệt với các gia đình có hoàn cảnh khó khăn.
Hơn 70% trẻ khuyết tật được đến trường
Trái với quan niệm cho rằng trẻ em khuyết tật ít có cơ hội đến trường và thường xuyên bị kỳ thị, kết quả khảo sát cho thấy có 71,2% trẻ khuyết tật đang được đi học, bao gồm học tại trường chuyên biệt, trường hòa nhập hoặc trường phổ thông.
Một số trẻ không đi học chủ yếu do không hòa nhập được với môi trường học tập hoặc do tình trạng khuyết tật ảnh hưởng lớn đến khả năng tiếp thu. Đáng chú ý, đa số trẻ đang đi học có đầy đủ dụng cụ học tập cơ bản và không có nguy cơ bỏ học trong ngắn hạn.
Khảo sát cũng ghi nhận trẻ khuyết tật hầu như không bị kỳ thị hoặc phân biệt đối xử theo hướng tiêu cực, kể cả trong gia đình, nhà trường, bạn bè và thầy cô giáo. Tuy nhiên, nhiều phụ huynh vẫn bày tỏ lo lắng về việc trẻ khó theo kịp chương trình học, đặc biệt khi chuyển cấp hoặc lên các bậc học cao hơn.
Ông Nguyễn Thanh Tâm, nguyên Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập TP.HCM, cho biết hiện nay trẻ em khuyết tật đang được tiếp cận ba hình thức giáo dục gồm giáo dục chuyên biệt, giáo dục bán hòa nhập và giáo dục hòa nhập. Trong đó, giáo dục hòa nhập là mô hình được Nhà nước khuyến khích nhằm vừa đáp ứng nhu cầu can thiệp, vừa giúp trẻ phát triển kỹ năng xã hội và tự tin hòa nhập cộng đồng. Ông cũng khuyến nghị cần mở rộng mô hình giáo dục hòa nhập tại địa phương, tăng cường nguồn nhân lực hỗ trợ và thay đổi cách nhìn nhận người khuyết tật theo hướng dựa trên năng lực, nhu cầu thay vì chỉ nhìn vào khiếm khuyết.
Hòa nhập xã hội còn nhiều rào cản
Hòa nhập xã hội là điều kiện quan trọng giúp trẻ khuyết tật phát triển toàn diện. Tuy nhiên, kết quả khảo sát cho thấy đa số trẻ không tham gia giao thông công cộng do gia đình lo ngại vấn đề an toàn. Những trẻ có tham gia cũng chỉ ở mức độ không thường xuyên.
Bên cạnh đó, tỷ lệ trẻ khuyết tật tham gia các hoạt động vui chơi, giải trí, văn hóa, văn nghệ và thể dục thể thao còn thấp. Thực trạng này hạn chế cơ hội tiếp cận các hoạt động cộng đồng, ảnh hưởng đến kỹ năng xã hội và quá trình hòa nhập của trẻ.
Người chăm sóc cần hỗ trợ thiết thực hơn
Khảo sát cho thấy đa số người chăm sóc trẻ khuyết tật chưa từng được tập huấn về quyền trẻ em, an toàn cho trẻ và an toàn cho trẻ khuyết tật. Tuy nhiên, nhiều người lại không có nhu cầu tham gia các lớp tập huấn mang tính lý thuyết, mà quan tâm nhiều hơn đến các nội dung thực tiễn như tâm lý người khuyết tật, thay đổi tâm sinh lý tuổi dậy thì, kỹ năng chăm sóc và hỗ trợ học tập cho trẻ.
Nhu cầu hỗ trợ lớn và đa dạng
Phần lớn trẻ khuyết tật và gia đình thuộc diện khó khăn, rất cần sự quan tâm, hỗ trợ từ Nhà nước và cộng đồng. Các nhu cầu được xác định gồm: chi phí học tập, bảo hiểm y tế, máy trợ thính, xe lăn, gậy di chuyển, kính thuốc; phẫu thuật chỉnh hình chức năng vận động, mổ mắt, niềng hàm, mổ tim; tập vật lý trị liệu, can thiệp ngôn ngữ, hỗ trợ thuốc thần kinh, tư vấn tâm lý, hướng nghiệp và học nghề.
Phát biểu tại hội thảo, luật sư Trương Thị Hòa cho rằng cần bảo đảm quyền tiếp cận trẻ em khuyết tật của những người làm công tác hỗ trợ. Theo bà, các bộ, ngành liên quan như Bộ Xây dựng, Bộ Y tế cần có chính sách phù hợp nhằm tạo điều kiện thuận lợi để việc tiếp cận, chăm sóc và hỗ trợ trẻ em khuyết tật được thực hiện hiệu quả hơn. Đồng thời, bà cũng nhấn mạnh các đơn vị liên quan cần chú trọng nâng cao năng lực tự thân cho chính trẻ em khuyết tật, thay vì chỉ tập trung vào gia đình hoặc cán bộ phụ trách công tác hỗ trợ.
Tiếp đó, ông Nguyễn Văn Cử, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển năng lực người khuyết tật (DRD), đề nghị cần có cơ chế xác định mức độ khuyết tật phù hợp đối với trẻ em, đồng thời cấp thẻ bảo hiểm y tế ngay cả cho trẻ em khuyết tật nhẹ nhằm góp phần giảm bớt gánh nặng cho gia đình. Ông cũng cho rằng công tác định hướng nghề nghiệp cho trẻ em khuyết tật cần được tăng cường, triển khai phù hợp với năng lực, sở thích và tính cách của từng em, đồng thời ứng dụng công nghệ để bảo đảm mọi trẻ em khuyết tật đều có cơ hội tiếp cận.
Một số đề xuất và các giải pháp thúc đẩy quyền trẻ em khuyết tật
Từ các phát hiện thực tiễn, nhóm khảo sát đề xuất nhiều giải pháp khả thi trong khuôn khổ dự án thí điểm. Trong đó, trọng tâm là thí điểm các mô hình can thiệp tại cộng đồng như “Điểm tư vấn và hỗ trợ tiếp cận chính sách” tại các phường, nhằm hỗ trợ gia đình hoàn thiện thủ tục hưởng trợ cấp xã hội và thẻ bảo hiểm y tế.
Song song đó là các chương trình nâng cao năng lực chăm sóc và hỗ trợ tâm lý chuyên sâu cho người chăm sóc; kết nối giáo dục hòa nhập, xây dựng chương trình giáo dục cá nhân hóa; thí điểm đào tạo nghề, giới thiệu việc làm cho trẻ khuyết tật trên 15 tuổi. Việc cải tạo các không gian vui chơi công cộng thân thiện với trẻ khuyết tật, tổ chức các hoạt động vui chơi hòa nhập cũng được xem là giải pháp quan trọng.
Chị Hòa trú tại phường Gia Định chia sẻ những khó khăn khi đi xin giấy xác nhận mức độ khuyết tật cho con gặp rất nhiều khó khăn và phức tạp, mất rất nhiều thời gian và công sức.
Bên cạnh vai trò hỗ trợ của Hội Bảo trợ Trẻ em Thành phố, gia đình, chính quyền địa phương, nhóm khảo sát đề xuất Sở Giáo dục và Đào tạo tăng cường giáo dục hòa nhập ở các cấp học cao hơn, giảm gánh nặng học phí cho gia đình có trẻ khuyết tật, đồng thời đẩy mạnh đào tạo nghề và kết nối việc làm sau học nghề. Song song đó, cần triển khai hiệu quả các chương trình phòng, chống bạo lực học đường và kỳ thị đối với trẻ khuyết tật trong toàn hệ thống giáo dục. Về phía Sở Y tế, cần đơn giản hóa thủ tục cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí, mở rộng khả năng tiếp cận chính sách và nâng cao chất lượng dịch vụ phục hồi chức năng cho trẻ khuyết tật, bảo đảm quyền được chăm sóc y tế bình đẳng.
Đối với nhà tài trợ Danish Vietnamese Association (DVA), việc tiếp tục duy trì và mở rộng nguồn lực hỗ trợ sau giai đoạn thí điểm được xem là yếu tố quan trọng nhằm đáp ứng các nhu cầu thiết yếu của trẻ khuyết tật, từ trang thiết bị chuyên dùng, can thiệp y tế đến học tập và học nghề. Đồng thời, sự đồng hành về mặt kỹ thuật, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế và hỗ trợ đánh giá định kỳ sẽ góp phần nâng cao hiệu quả và tính bền vững của các mô hình thúc đẩy quyền trẻ em khuyết tật tại TP.HCM.
N/Anh
