Khi những chiếc điện thoại thông minh len lỏi vào từng nếp nhà sàn, người ta vẫn nghe thấy âm thanh đầy mê hoặc, được kết hợp khéo léo giữa tâm hồn con người với thiên nhiên.
Đó không phải tiếng khèn Mông dập dìu, cũng chẳng phải tiếng đàn tính rộn ràng, mà là thứ thanh âm mộc mạc, vút cao rồi lại trầm bổng theo hơi thở của đại ngàn: Tiếng khèn lá.
Thanh âm từ nhịp thở trái tim
Dưới những tán rừng già bao phủ đỉnh Tây Côn Lĩnh, nơi mây mù giăng mắc quanh năm, xã Tân Tiến (Tuyên Quang) là mảnh đất quần cư lâu đời của đồng bào dân tộc Cơ Lao.
Người Cơ Lao là một trong 14 dân tộc có khó khăn đặc thù tại Việt Nam, sinh sống tập trung chủ yếu tại Tuyên Quang. Trên dải đất biên viễn này, cộng đồng Cơ Lao không chỉ sở hữu nghị lực vươn lên mạnh mẽ trong cuộc sống khắc nghiệt, mà còn lưu giữ một kho tàng văn hóa phi vật thể vô cùng phong phú, đậm đà bản sắc.
Trong đó, khèn lá nổi lên như một biểu tượng của sự tinh tế, một nhạc cụ không cần hình hài cố định nhưng lại chứa đựng trọn vẹn cốt cách và linh hồn của một dân tộc.
Không phải là một món đồ mỹ nghệ được gọt giũa cầu kỳ từ gỗ quý hay đúc từ đồng thau, khèn lá đơn giản chỉ là một chiếc lá rừng vừa được hái xuống từ cành cây xanh ngát. Nhưng không phải lá nào cũng có thể cất lên tiếng hát.
Theo chị Min Thị Nguyệt, một nghệ nhân tại xã Tân Tiến, người thổi khèn phải là một “chuyên gia” về “thực vật học” của rừng già. Chiếc lá được chọn phải là lá tươi, có độ dai và dẻo phù hợp; mép lá không được quá mỏng cũng không được quá dày.
Thường người ta chọn lá không quá già để giữ được độ thanh thoát, cũng không quá non để tránh bị rách khi phải chịu áp lực từ luồng hơi mạnh và sự rung động liên tục của đôi môi.
Cái hay của khèn lá nằm ở sự giản dị đến khó tin. Chỉ cần đặt chiếc lá lên môi, dùng hơi để điều chỉnh độ rung của mép lá thông qua việc thay đổi độ căng và vị trí đặt môi, người nghệ nhân có thể tạo ra cả một hệ thống âm thanh phong phú. Nghe thì có vẻ đơn giản, nhưng để “thổi hồn” vào lá lại là một kỳ công nghệ thuật, đòi hỏi sự kiên trì và cảm thụ âm nhạc nhạy bén.
Tiếng khèn lá của người Cơ Lao không có thang âm cố định như các loại nhạc cụ hiện đại; nó phụ thuộc hoàn toàn vào cảm xúc và kỹ thuật của người chơi. Lúc réo rắt như tiếng suối chảy qua kẽ đá, lúc lại trầm hùng như tiếng gió gào thét qua những vách núi cao của dãy Tây Côn Lĩnh, tiếng khèn lá có khả năng tái hiện lại những làn điệu dân ca quen thuộc chỉ bằng một chiếc lá mỏng manh.
Với người Cơ Lao, khèn lá không chỉ để giải trí. Nó là ngôn ngữ của tình yêu, là sợi dây kết nối vô hình giữa những tâm hồn đồng điệu.
Ông Min Phà Kháy, một người có uy tín trong cộng đồng tại Tân Tiến, nhớ lại: “Ngày trước, thanh niên trai gái đi nương, đi hội đều mang theo chiếc lá trên môi. Nghe tiếng khèn, người ta biết ai đang đợi, ai đang buồn, ai đang khát khao tìm bạn. Mỗi người có một cách thổi riêng, một tiết tấu riêng để ‘nhận diện’ nhau giữa rừng sâu”.
Tiếng khèn ấy chính là lời tự tình, là cách để người Cơ Lao giãi bày những tâm tư thầm kín mà lời nói đôi khi không thể diễn tả hết. Nó vang vọng qua những thung lũng, vượt qua những cánh rừng, mang theo cả nỗi nhớ và niềm hy vọng về một cuộc sống no ấm, hạnh phúc.
Sự mộc mạc của khèn lá còn thể hiện ở việc nó không cần sự chuẩn bị cầu kỳ. Bất cứ khi nào cảm xúc dâng trào, người Cơ Lao chỉ cần đưa tay hái một chiếc lá bên đường là đã có thể tạo nên một bản nhạc. Đó là thứ âm nhạc của tự nhiên, của sự tự do và phóng khoáng.
Khi tiếng khèn lá cất lên hòa cùng nhịp bước chân dồn dập trên những nương đá, cả không gian văn hóa cộng đồng như rực sáng, xua tan cái lạnh lẽo và đơn độc của vùng cao biên giới. Đó chính là minh chứng cho sức sáng tạo vô tận của con người khi biết tận dụng những gì thuần khiết nhất của thiên nhiên để làm giàu cho đời sống tinh thần.
Chị Min Thị Nguyệt với điệu khèn lá.
Hành trình hồi sinh
Thế nhưng, giữa dòng chảy xiết của văn hóa hiện đại và quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, tiếng khèn lá đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Những người trẻ hôm nay dường như đang dần xa rời nương rẫy, xa rời những làn điệu dân ca để tìm đến với những thú vui thời thượng và hiện đại hơn.
Sự thay đổi về điều kiện sinh hoạt, sự xâm nhập của các phương tiện giải trí kỹ thuật số khiến giới trẻ ngày càng ít tiếp cận với những hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống của cha ông. Những nghệ nhân già có kinh nghiệm thổi khèn cứ thế thưa dần theo năm tháng, mang theo những “bí kíp” về hơi thở và cách chọn lá về với tổ tiên, để lại một khoảng trống mênh mông trong việc kế thừa di sản.
Đứng trước thực trạng đó, chính quyền địa phương cùng những nghệ nhân tâm huyết tại xã Tân Tiến đã bắt đầu một cuộc hành trình “giữ lửa” đầy cam go nhưng cũng rất đáng tự hào.
Ông Bùi Thanh Hướng, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Tiến, chia sẻ: “Chúng tôi nhận thức rõ rằng, mất đi khèn lá là mất đi một phần linh hồn, một phần nhận diện quan trọng của dân tộc Cơ Lao. Do đó, xã đang từng bước đưa các giá trị văn hóa truyền thống vào các hoạt động sinh hoạt cộng đồng, các dịp lễ hội và đặc biệt là vận động các nghệ nhân trực tiếp truyền dạy lại cho lớp trẻ ngay tại bản làng”.
Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn theo cách truyền thống, khèn lá đang được định hướng trở thành một sản phẩm văn hóa gắn liền với phát triển du lịch bền vững. Trong các chương trình giao lưu, biểu diễn nghệ thuật dân gian tại Tuyên Quang hay các hội chợ văn hóa vùng cao, tiếng khèn lá của người Cơ Lao đã trở thành một điểm nhấn độc đáo, gây tò mò và thích thú cho du khách thập phương.
Việc biến di sản thành tài sản, biến niềm tự hào dân tộc thành nguồn lực để thu hút du khách, tạo sinh kế là cách hiệu quả và bền vững nhất để những âm thanh của núi rừng không bị tắt lịm trong đời sống hiện đại.
Tại các bản làng, những lớp học “không bục giảng” của các nghệ nhân như chị Nguyệt, ông Kháy vẫn âm thầm diễn ra. Ban đầu, các em nhỏ có thể thấy khó, thấy nản vì để lá phát ra tiếng đã khó, thổi thành bài lại càng khó hơn. Nhưng bằng tình yêu quê hương và sự kiên trì truyền dạy, những giai điệu đầu tiên đã bắt đầu cất lên từ đôi môi của thế hệ kế cận.
“Để tiếng khèn lá không bị mai một, điều quan trọng nhất là phải tạo ra môi trường để lớp trẻ thực hành trong đời sống hằng ngày. Chúng tôi sẵn sàng dạy lại cho bất cứ đứa trẻ nào muốn học, bởi tiếng khèn không chỉ để biểu diễn, mà còn để các em thấy gần gũi và tự hào về nguồn cội của mình”, chị Min Thị Nguyệt khẳng định.
Những người Cơ Lao luôn ý thức giữ gìn nét đẹp truyền thống, gần gũi với thiên nhiên của mình.
Bên cạnh nỗ lực của cộng đồng, việc nghiên cứu, sưu tầm và ghi chép lại các làn điệu khèn lá cổ cũng đang được các nhà nghiên cứu văn hóa quan tâm. Điều này giúp hệ thống hóa những kiến thức dân gian vốn chỉ được truyền miệng, tạo điều kiện cho việc quảng bá hình ảnh dân tộc Cơ Lao ra rộng rãi bạn bè quốc tế. Tại các trường phổ thông dân tộc nội trú, những buổi ngoại khóa giới thiệu về nhạc cụ dân tộc đang dần nhen nhóm tình yêu di sản trong lòng học sinh.
Rời Tân Tiến khi bóng chiều đã đổ dài trên những vách đá xám của dải Tây Côn Lĩnh, tiếng khèn lá của người Cơ Lao vẫn vương vấn mãi trong tâm trí chúng tôi. Âm thanh ấy mộc mạc, giản dị nhưng lại có sức mạnh gắn kết kỳ diệu giữa con người với thiên nhiên, giữa quá khứ với hiện tại.
Nó là lời nhắc nhở về nguồn cội, là bản tuyên ngôn về sự tồn tại kiêu hãnh của một cộng đồng dân tộc giữa đại ngàn. Để giữ gìn bản sắc văn hóa, không chỉ cần những chính sách hay đề án, mà cần nhất là những con người biết yêu và trân trọng từng chiếc lá của quê hương.
Bởi một khi tiếng khèn lá còn vang vọng, thì tâm hồn của người Cơ Lao sẽ mãi mãi xanh tươi như chính những cánh rừng già che chở cho họ bao đời nay. Đó là một báu vật nhân văn mà chúng ta, những người làm báo và làm văn hóa, có trách nhiệm phải cùng chung tay gìn giữ và lan tỏa.
