Liệu chúng ta có đang đánh mất những giá trị truyền thống cốt lõi? Thực tế không thể phủ nhận, với sự sáng tạo và một tinh thần chủ động gìn giữ, công nghệ số đang trở thành phương tiện đắc lực để kết nối các thế hệ, bảo tồn và làm giàu có thêm giá trị Tết truyền thống.
Di sản Tết trong thế giới phẳng
Là một đứa trẻ lớn lên giữa làng quê Bắc Bộ, ký ức Tết trong tôi luôn bừng sáng bởi hình ảnh đôi bàn tay khéo léo của bà nâng niu từng chiếc lá dong, gói nên những chiếc bánh chưng vuông vức, xanh mướt; bởi những đêm thức trắng quây quần bên bếp lửa hồng, nơi cậu, nơi dì kể chuyện năm cũ, để thời gian chậm lại trong mùi khói bếp và tiếng củi nổ tí tách.
Thế nhưng, giữa nhịp sống gấp gáp của đô thị hôm nay, ở không ít gia đình trẻ, khoảnh khắc cả nhà sum vầy gói bánh, canh nồi bánh chưng đêm ba mươi dường như đã thưa vắng. Để lấp đầy khoảng trống văn hóa ấy, công nghệ đã khoác lên những phong tục cổ truyền một diện mạo mới, vừa hiện đại, vừa gìn giữ tinh thần xưa.
Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, trẻ em ngày nay có thể bước vào thế giới Tết qua các ứng dụng thực tế ảo (AR): Từ khâu chọn lá dong, xếp khuôn, đong gạo đỗ đến buộc lạt, tất cả được mô phỏng sống động, tỉ mỉ, kèm theo những lời dẫn giải thấm thía về ý nghĩa của món ăn mang hồn cốt dân tộc.
Không gian thờ cúng tổ tiên hay mâm cỗ ngày Tết cũng theo đó được tái hiện sinh động trong môi trường số. Nhiều gia đình - đặc biệt là những người con xa quê - đã cùng nhau dựng nên một “bàn thờ ảo” chung, nơi mỗi người có thể thắp nén hương tâm thành, dâng đĩa ngũ quả, cành đào, cành mai được trang trí bằng kỹ thuật số, gửi gắm lòng tri ân vượt qua khoảng cách địa lý.
Những mâm cỗ Tết đủ đầy hương vị ba miền cũng được các nghệ nhân ẩm thực kết hợp cùng lập trình viên tái tạo chi tiết, cho phép người trẻ tiếp cận và thấu hiểu ý nghĩa của từng món ăn một cách trực quan, gần gũi.
Không dừng lại ở trải nghiệm cá nhân, các nền tảng mạng xã hội trở thành không gian cộng đồng rộng mở để chia sẻ và lan tỏa vẻ đẹp của Tết Việt. Những hashtag như #TetXua, #AmThucTet, #PhoPhuongXua dần hình thành một kho tư liệu sống động với hàng nghìn bức ảnh, thước phim về phong tục đẹp, những góc phố được trang hoàng, hay những câu chuyện xúc động về Tết xưa do chính cộng đồng đóng góp.
Từ đó, một “bảo tàng số” về Tết được kiến tạo - nơi ký ức riêng hòa vào dòng chảy ký ức chung, để truyền thống không chỉ được nhớ lại, mà còn tiếp tục sống và lan tỏa trong nhịp thở của thời đại mới.
Công nghệ giúp mở… cánh cửa ký ức
Công nghệ hiện đại hôm nay có thể xem như chiếc chìa khóa tinh tế mở lại cánh cửa ký ức, giúp phục dựng và lan tỏa những phong tục độc đáo của dân tộc, đặc biệt là các nghi lễ cổ xưa, cầu kỳ và đứng trước nguy cơ mai một theo dòng chảy thời gian.
“Tục xin lửa đêm Giao thừa” ở làng Cát Đằng (Nam Định cũ, nay là tỉnh Ninh Bình), một lễ tục khởi nguồn từ thời Đinh, được gìn giữ qua bao biến thiên lịch sử với những quy chuẩn nghiêm ngặt, đòi hỏi sự chuẩn bị công phu và lòng thành kính sâu xa, chính là một minh chứng đầy xúc động.
Trước nguy cơ đứt gãy do thiếu vắng những người am hiểu tường tận nghi lễ, công nghệ số như VR, mô hình 3D hay quay phim độ phân giải cao có khả năng lưu giữ trọn vẹn không gian linh thiêng, âm thanh huyền diệu và từng chi tiết tinh tế của nghi lễ, tạo nên một kho tư liệu số vô giá.
Không dừng lại ở việc bảo tồn, công nghệ còn giúp “đánh thức” di sản khi biến chúng thành phim tài liệu, website tương tác hay các buổi phát trực tiếp, đưa phong tục cổ vượt ra khỏi ranh giới làng xã để chạm đến cộng đồng rộng lớn hơn. Như vậy, công nghệ không chỉ giữ gìn quá khứ trong trạng thái tĩnh, mà còn thổi sinh khí mới, để những phong tục xưa tiếp tục tỏa sáng giữa đời sống đương đại.
Tết 4.0, vì thế, không phải là một cái Tết “ảo” hời hợt, mà là một cái Tết “thật” được khuếch đại và lan tỏa nhờ sức mạnh của công nghệ. Đó là sự hòa quyện hài hòa giữa hồn cốt truyền thống và nhịp đập của thời đại số.
Minh chứng rõ nét là chương trình Tết sum vầy của VTV, nơi công nghệ truyền hình trực tiếp trở thành cây cầu nối liền hàng triệu con tim, mang không khí Giao thừa chân thực lan tỏa từ Hà Nội, Đà Nẵng đến TPHCM. Công nghệ ở đây không thay thế giá trị truyền thống, mà trở thành phương tiện tối ưu để phóng đại và truyền tải những điều chân thật nhất: Niềm vui đoàn viên, sự tri ân cội nguồn và vẻ đẹp bền bỉ của phong tục dân tộc.
Nhờ đó, dù ở bất cứ phương trời nào, con người vẫn có thể sống trọn vẹn một cái Tết đậm đà bản sắc, với cảm xúc được nhân lên và lan tỏa mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Tết 4.0, tự thân nó, là lời khẳng định rằng chúng ta hoàn toàn có thể bước đi giữa hiện đại mà vẫn giữ nguyên vẹn tâm hồn hướng về quá khứ, hồi tưởng những cái Tết lịch sử giàu suy ngẫm, khẳng định các giá trị làm nên bản sắc con người Việt Nam, từ đó khơi dậy niềm hy vọng tươi sáng cho hiện tại và tương lai.
Truyền thống, vì thế, không còn là ký ức ngủ yên, mà đã trở thành một nguồn lực sống động nuôi dưỡng đời sống hôm nay.
Mâm cỗ Tết xưa của người Hà Nội. Ảnh: ITN.
Cầu nối các thế hệ
Một trong những giá trị bền bỉ và thiêng liêng nhất của Tết chính là sự sum vầy, là mạch nối yêu thương gắn kết các thế hệ trong một mái nhà. Khi nhịp sống hiện đại khiến không ít người con không thể trở về quê hương đón Tết, công nghệ đã lặng lẽ làm nên điều kỳ diệu: Rút ngắn những khoảng cách địa lý tưởng chừng không thể san lấp.
Những cuộc gọi video chất lượng cao không chỉ cho phép người ta nhìn thấy gương mặt thân quen, mà còn mở ra khả năng “ở bên nhau” theo cách mới: Cùng dọn dẹp nhà cửa qua màn hình, cùng chỉ dẫn nhau từng nếp gói bánh, hay cùng đón khoảnh khắc Giao thừa trong một “phòng khách ảo” chan chứa tiếng cười và ánh mắt đoàn viên.
Đặc biệt hơn, công nghệ trở thành chiếc cầu nối tinh tế để thế hệ trẻ chủ động tìm về Tết xưa, đối thoại với ông bà, cha mẹ bằng sự tò mò và trân trọng.
Không còn là những câu chuyện kể một chiều, người trẻ hôm nay có thể mang đến những thước phim tư liệu, những hình ảnh Hà Nội, Sài Gòn thuở cũ đã được số hóa, để khơi gợi ký ức nơi người lớn tuổi: “Ông ơi, con vừa thấy ảnh phố Hàng Mã ngày xưa, hồi đó có rộn ràng như thế này không ạ?”.
Chính sự gợi mở ấy khiến ký ức bừng tỉnh, khiến câu chuyện Tết trở nên cụ thể, sinh động và thấm đẫm cảm xúc, như thể quá khứ đang được gọi về trong hiện tại.
Không ít gia đình còn cùng nhau kiến tạo những “Cây gia phả số” hay “Kho ký ức gia đình” trên các nền tảng điện toán đám mây. Những ngày cuối năm trở thành dịp để cả nhà ngồi lại, cùng nhau tải lên những bức ảnh đã ngả màu thời gian, ghi chép lại kỷ niệm về ông bà tổ tiên, hay lưu giữ công thức nấu ăn gia truyền dưới dạng video.
Những kho tàng số ấy không chỉ là di sản dành cho con cháu mai sau, mà ngay trong khoảnh khắc hiện tại, chúng đã bồi đắp sự gắn kết, đánh thức niềm tự hào về cội nguồn và làm cho Tết trở thành một không gian sum vầy sâu sắc hơn bao giờ hết.
Phong tục xin lửa thiêng cầu may trong đêm Giao thừa ở Ninh Bình. Ảnh: ITN.
Giáo dục và bảo tồn di sản trong thời đại số
Nhận thức rõ sức mạnh lan tỏa của công nghệ, nhiều trường học và tổ chức văn hóa đã chủ động đưa Tết truyền thống bước vào môi trường số bằng những cách làm bài bản, sáng tạo và đầy trách nhiệm.
Các bảo tàng, thư viện không còn khép kín trong những không gian trưng bày tĩnh, mà được số hóa và mở rộng trên nền tảng trực tuyến, nơi tranh dân gian: Đông Hồ, Hàng Trống; những hiện vật, tư liệu về nghi lễ cung đình xưa… được tái hiện sinh động, giúp học sinh, sinh viên có thể chạm đến di sản chỉ bằng một cú nhấp chuột.
Trong các giờ học Ngữ văn, Lịch sử, Giáo dục công dân, công nghệ trở thành cánh cửa mở ra những hành trình trải nghiệm giàu cảm xúc. Nhờ các ứng dụng thực tế ảo, giáo viên có thể đưa học sinh “du hành” về làng nghề làm tranh, bước vào xưởng mứt Tết thơm lừng, hay hòa mình trong không khí náo nức của một phiên chợ Tết thu nhỏ.
Những dự án học tập như “Sáng tác thiệp Tết số”, “Thiết kế phong bao lì xì mang thông điệp truyền thống”, hay “Làm phim ngắn về một phong tục Tết” không chỉ rèn luyện kỹ năng công nghệ, mà còn khơi dậy tinh thần tìm tòi, khả năng sáng tạo dựa trên nền tảng giá trị văn hóa dân tộc, để người học vừa làm chủ công cụ hiện đại vừa thấm sâu hồn cốt truyền thống.
Song song với nhà trường, các nghệ nhân và nghệ sĩ cũng chủ động bước vào không gian số để gìn giữ và lan tỏa di sản. Nghệ nhân tranh dân gian có thể livestream từng công đoạn sáng tác, để từng nét vẽ, từng mảng màu được truyền đi trong thời gian thực; những nghệ sĩ dân ca có thể tổ chức các đêm nhạc Tết trực tuyến, đưa làn điệu quê hương vượt khỏi ranh giới làng xóm.
Nhờ đó, di sản không còn bị bó hẹp trong không gian địa lý hay khuôn khổ lễ hội, mà tìm được con đường mới để đến với công chúng trẻ, gần gũi hơn, hấp dẫn hơn, và tiếp tục sống động trong nhịp thở của đời sống đương đại.
Công nghệ cũng đã mở ra một không gian Tết đoàn viên vượt biên giới cho cộng đồng người Việt toàn cầu. Qua sóng truyền hình và các nền tảng trực tuyến, những “đầu cầu” sum họp được thiết lập, để người xa xứ không chỉ dõi theo không khí quê hương, mà còn được sẻ chia cảm xúc, cùng thực hiện những nghi thức quen thuộc. Đó không chỉ là sự vỗ về nỗi nhớ, mà còn là cách gieo mầm văn hóa cho thế hệ trẻ lớn lên nơi đất khách.
Tết 4.0, vì thế, không phải là sự đứt gãy truyền thống, mà là bước chuyển mềm mại để hồn cốt dân tộc thích nghi và tỏa sáng trong kỷ nguyên số. Công nghệ chỉ là đôi cánh; tình yêu, ý thức gìn giữ mới là trái tim của hành trình này. Văn hóa Việt không chỉ sống trong ký ức, mà đang tự tái sinh bằng ngôn ngữ của tương lai - miễn là mỗi chúng ta đủ chủ động, đủ trách nhiệm để tiếp nối dòng chảy ấy bằng cả trái tim và trí tuệ của thời đại.
