Mở đầu buổi tọa đàm Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh Nguyễn Khắc Xuân Thi cho biết: Hệ thống sông Sài Gòn, Đồng Nai cùng mạng lưới kênh rạch không chỉ là nguồn lực tự nhiên mà còn là nền tảng lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng của TP.HCM. Tái cấu trúc đô thị theo hướng “vùng đô thị sông nước” được xem là một định hướng quan trọng để thành phố phát triển hiện đại, bền vững nhưng không đánh mất bản sắc.
Theo TS. Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM, TP.HCM hiện nay gồm TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, tiếp tục giữ vai trò trung tâm kinh tế phía Nam và động lực phát triển của cả nước. Trong quá trình định hình không gian phát triển mới, mô hình “vùng đô thị sông nước” (River-based Urban Region) là một hướng tiếp cận có tính thực tiễn cao.
TS. Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM chia sẻ tại sự kiện
Đặc trưng sông nước của TP.HCM không chỉ nằm ở nguồn nước hay giao thông đường thủy mà còn gắn với lịch sử hình thành, phát triển và bản sắc văn hóa của vùng đất Nam Bộ. Ba hệ thống sông lớn gồm sông Sài Gòn, sông Đồng Nai và hành lang sông Thị Vải - Lòng Tàu - Soài Rạp tạo nên xương sống sinh thái, kinh tế, giao thông và văn hóa của khu vực.
Từ các dòng sông lớn, hệ thống chi lưu, phụ lưu cùng hàng ngàn kênh rạch tỏa rộng từ vùng Bình Dương đến Cần Giờ, Bà Rịa - Vũng Tàu. Cấu trúc này không chỉ quyết định điều kiện tự nhiên mà còn tác động đến tổ chức không gian đô thị, phân bố dân cư, hệ thống bến cảng và các vùng đệm sinh thái.
Từ thương cảng đến không gian văn hóa sông nước
Lịch sử hình thành TP.HCM gắn chặt với sông nước. Từ hơn 2.000 năm trước, khu vực cửa biển Cần Giờ đã hình thành một “cảng thị sơ khai”, có quan hệ giao thương với Đông Nam Á hải đảo, Trung Quốc và Ấn Độ. Hạ lưu sông Đồng Nai, sông Sài Gòn cũng là trung tâm của văn hóa Đồng Nai.
Từ cuối thế kỷ 17 và trong thế kỷ 18, lưu dân người Việt, người Hoa đến khai phá vùng Gia Định, cùng với những cộng đồng đã cư trú lâu đời. Các thương cảng Cù Lao Phố, Bến Nghé phát triển, góp phần đưa Sài Gòn trở thành trung tâm kinh tế quan trọng của Nam Bộ.
Dấu ấn của đô thị sông nước còn thể hiện rõ trong hệ thống di sản. Nhiều đình, chùa, miếu từng quay mặt ra sông, rạch; các lễ hội rước sắc thần bằng ghe, lễ Nghinh Ông của cư dân vùng biển; những làng nghề như Lò Gốm, Lái Thiêu phát triển nhờ giao thông đường thủy.
Nhiều khu chợ cũng hình thành bên các bến sông, kênh rạch như chợ Cầu Muối, Cầu Ông Lãnh, Chợ Lớn, Tân Định, Thị Nghè... Tất cả tạo nên cảnh quan đặc trưng “trên bến dưới thuyền” của Nam Bộ.
Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa khiến nhiều khu cư trú ven kênh rạch bị giải tỏa. Khi kênh rạch biến mất, không chỉ không gian vật chất bị thu hẹp mà ký ức đô thị, những địa danh, sinh hoạt cộng đồng và ngôn ngữ gắn với sông nước cũng dần phai mờ.
Khách mời tham gia thảo luận tại tọa đàm
Phục hồi hành lang sông nước trong quy hoạch dài hạn
Theo tài liệu, quá trình hiện đại hóa trong một thời gian dài đã chưa khai thác đầy đủ yếu tố sông nước trong quy hoạch giao thông và hình thái cư trú. Đô thị hóa, bê tông hóa và san lấp kênh rạch làm đứt gãy các hành lang sinh thái và giao thông đường thủy.
Cùng với đó là tình trạng ô nhiễm tại nhiều khu vực ven sông, kênh rạch; sự thiếu phối hợp liên vùng trong quản lý quy hoạch theo lưu vực sông; nguy cơ mai một hình thái cư trú truyền thống và bản sắc văn hóa đô thị sông nước. Việc giảm diện tích mặt nước, mảng xanh ven bờ và gia tăng bê tông hóa cũng tạo thêm áp lực trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Từ thực tế này, mô hình “vùng đô thị sông nước” được đề xuất như một cách tiếp cận lấy hệ thống thủy hệ tự nhiên làm cấu trúc nền cho tổ chức không gian, sinh thái, giao thông, văn hóa và kinh tế. Sông ngòi không chỉ được nhìn nhận như cảnh quan mà còn là trục liên kết vùng và thành tố hình thành bản sắc đô thị.
Mục tiêu là hình thành vùng đô thị tích hợp giữa đô thị, nông thôn và sinh thái sông nước; khôi phục các hành lang sông nước thành không gian công cộng, văn hóa và du lịch; tăng cường giao thông đường thủy, đồng thời mở ra cơ hội phát triển du lịch sinh thái, du lịch văn hóa và du lịch di sản.
Kết nối bảo tồn di sản với thích ứng biến đổi khí hậu
Một số chương trình cải tạo không gian sông nước đã được TP.HCM triển khai, như chỉnh trang bến Bạch Đằng, thiết kế cảnh quan khu vực ven sông Thủ Thiêm, cải thiện kết nối qua sông và các chương trình cải tạo kênh Tàu Hủ, Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Những dự án này vừa tạo không gian công cộng mới vừa góp phần hình thành ký ức đô thị mới.
Đặc biệt, tài liệu nhấn mạnh việc di dời, chỉnh trang nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch cần đồng thời quan tâm đến tái định cư, phát huy di sản văn hóa sông nước và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Trong bối cảnh TP.HCM là vùng hạ lưu thấp, chịu tác động của triều cường, ngập, xâm nhập mặn và nhiệt đô thị, phục hồi cấu trúc sông nước không chỉ có ý nghĩa bảo tồn văn hóa mà còn được đặt trong chiến lược thích ứng lâu dài của một đô thị hạ lưu Nam Bộ.
Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu, đại diện bảo tàng, giảng viên tham dự tọa đàm
Theo định hướng này, các “hành lang đô thị ven sông” cần kết hợp giao thông, công viên, di sản và dịch vụ công cộng; bảo tồn hành lang sinh thái, tăng cường giao thông thủy và phục hồi các giá trị văn hóa như bến, chợ ven sông, làng nghề, lễ hội truyền thống và các di tích tín ngưỡng.
Kinh nghiệm từ Bangkok, Amsterdam và Singapore cho thấy nhiều đô thị có thể kết hợp hệ thống thủy hệ với quy hoạch sinh thái, không gian công cộng và bản sắc đô thị. Riêng Bangkok đã phát triển các khu cư trú ven sông theo hướng đa chức năng, kết hợp cư trú, du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và giao thông đường thủy.
Từ góc nhìn lịch sử - văn hóa, TP.HCM được hình thành từ sông nước và hiện vẫn sở hữu lợi thế lớn với “mặt tiền” hướng biển của Đông Nam Bộ. Vì vậy, quy hoạch thành phố với tầm nhìn 100 năm cần đặt hệ thống sông nước vào vị trí quan trọng trong cấu trúc phát triển.
Tái cấu trúc các hành lang sông nước, gắn quy hoạch với di sản và cộng đồng, theo đó không chỉ nhằm tạo dựng một diện mạo đô thị hiện đại mà còn góp phần bảo vệ ký ức, bản sắc và sức sống của thành phố.
N/Anh
