 |
| Lãnh đạo các nước Trung Á và Thủ tướng Nhật Bản tại Hội nghị thượng đỉnh đối thoại Nhật Bản-Trung Á (CAJAD) lần thứ nhất. (Nguồn: Văn phòng Thủ tướng Nhật Bản) |
Hội nghị thượng đỉnh đối thoại Nhật Bản-Trung Á (CAJAD) lần đầu tiên đã được tổ chức vào ngày 20/12 vừa qua tại thủ đô Tokyo.
Sự kiện có sự góp mặt của Tổng thống các nước Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan và Uzbekistan cùng với Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi.
Các nhà lãnh đạo đã thảo luận về hợp tác kinh tế, môi trường, chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng và các vấn đề khác.
Nâng tầm quan hệ đôi bên
Hội nghị thượng đỉnh đánh dấu sự nâng cấp về tầm quan trọng ngoại giao so với 9 cuộc họp cấp Ngoại trưởng từ năm 2004 đến năm 2022, 14 cuộc họp cấp quan chức cao cấp kể từ năm 2005, 13 cuộc đối thoại Trung Á-Nhật Bản kể từ năm 2006 và một Diễn đàn kinh tế năm 2011.
Thủ tướng Nhật Bản Takaichi phát biểu: “Tình hình quốc tế đã thay đổi đáng kể và tầm quan trọng của Trung Á đang ngày càng gia tăng, giữ vai trò như một tuyến đường thương mại kết nối châu Á và châu Âu. Khu vực này có ý nghĩa và tiềm năng to lớn về tầm quan trọng địa chính trị, an ninh kinh tế và các cơ hội kinh doanh cùng có lợi”.
Việc tìm kiếm nguồn cung thay thế cho các khoáng sản quan trọng có thể là động lực trực tiếp đối với Nhật Bản, nhưng sáng kiến này phản ánh những lợi ích chiến lược rộng lớn hơn.
Đất nước mặt trời mọc đang tìm cách thúc đẩy quan hệ dựa trên hơn hai thập kỷ hợp tác, trong khi Trung Á đang thu hút sự chú ý nhiều hơn trong một môi trường quốc tế ngày càng cạnh tranh.
Hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Trung Á đã diễn ra vào tháng 11/2025 và Tổng thống Donald Trump dự định mời Tổng thống các nước Kazakhstan và Uzbekistan tham dự cuộc họp G20 tại Miami vào năm 2026.
Hội nghị thượng đỉnh Nga-Trung Á lần thứ 2 được tổ chức vào tháng 10/2024 cùng với hội nghị thượng đỉnh các nguyên thủ Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG) tại Dushanbe (Tajikistan).
Hội nghị thượng đỉnh Trung Quốc-Trung Á lần thứ 2 diễn ra vào tháng 6/2025, trong khi Hội nghị thượng đỉnh EU-Trung Á lần đầu tiên được tổ chức vào tháng 4/2025.
Hàn Quốc dự định tổ chức một cuộc họp thượng đỉnh với các nhà lãnh đạo Trung Á vào năm 2026 sau khi bị trì hoãn do bất ổn chính trị ở Seoul.
Ngày 10/12, Hyundai Rotem, công ty con chuyên về toa xe lửa, thiết bị công nghiệp và quốc phòng của Tập đoàn Hyundai Motor (Hàn Quốc), đã vận chuyển 6 đoàn tàu cao tốc với tổng cộng 42 toa đến Uzbekistan.
Đối với Nhật Bản và Trung Quốc, cả hai đều là những quốc gia đi đầu trong lĩnh vực xây dựng đường sắt, thỏa thuận này nhấn mạnh cách thức đấu thầu cạnh tranh đang định hình lại sự phát triển cơ sở hạ tầng ở Trung Á.
Những lĩnh vực ưu tiên
Tại Hội nghị thượng đỉnh tháng 12/2025, 6 nhà lãnh đạo đã thông qua “Tuyên bố Tokyo”, trong đó mô tả vai trò của Nhật Bản như một “chất xúc tác” cho hợp tác khu vực trong các lĩnh vực phát triển nguồn nhân lực, chống khủng bố và phòng chống buôn bán ma túy, kiểm soát biên giới, nông nghiệp, giảm thiểu rủi ro thiên tai và tài nguyên nước.
Tuyên bố này nêu ra 3 lĩnh vực ưu tiên cho hợp tác trong tương lai.
Thứ nhất, xanh và khả năng phục hồi: Phát triển ngành công nghiệp mới và nâng cấp công nghiệp, bao gồm hiện đại hóa các nhà máy nhiệt điện, phù hợp với việc giảm thiểu biến đổi khí hậu.
Thứ hai, kết nối: Tăng cường hậu cần, vận tải và giao lưu nhân dân trong và ngoài khu vực Trung Á, cùng với việc sử dụng công nghệ kỹ thuật số để giải quyết các thách thức xã hội.
Thứ ba, phát triển nguồn nhân lực: Chăm sóc y tế, học bổng, đào tạo nghề, thể thao, du lịch và trao đổi nghị viện.
Ngoài ra, các nhà lãnh đạo đã nhất trí thiết lập hệ thống cảnh báo sớm và các biện pháp khác để bảo vệ người dân khỏi động đất dựa trên kinh nghiệm của Nhật Bản.
Hai bên cũng nhất trí hợp tác về nông nghiệp bền vững, bao gồm bảo tồn nguồn gen thực vật, cải thiện đất và kinh doanh nông nghiệp.
Đồng thời, các nhà lãnh đạo ủng hộ việc thúc đẩy “Tuyến đường vận tải quốc tế xuyên biển Caspi” để tạo điều kiện thuận lợi cho việc vận chuyển hàng hóa cả trong nội bộ Trung Á và với thị trường toàn cầu.
Tổng thống Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev cho hay: “Chúng tôi hoan nghênh quyết định của Chính phủ Nhật Bản tham gia cải thiện thủ tục hải quan tại cảng Aktau trên Biển Caspi. Các công ty Nhật Bản có thể đóng vai trò lớn hơn trong việc phát triển cơ sở hạ tầng đường sắt, cảng biển, đường bộ và logistics dọc theo Tuyến đường vận tải quốc tế xuyên biển Caspi”.
Các nhà lãnh đạo cũng nhất trí hợp tác để phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) an toàn, bảo mật và đáng tin cậy thông qua Quan hệ đối tác hợp tác AI Trung Á-Nhật Bản.
Nhật Bản đặt mục tiêu thu hút các dự án kinh doanh mới trị giá 3 nghìn tỷ Yen (tương đương 19 tỷ USD) tại Trung Á trong 5 năm tới. Để đạt được mục tiêu đó, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI), Hiệp hội doanh nghiệp Nhật Bản và Tổ chức xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO) đã đồng tổ chức Diễn đàn Kinh doanh Trung Á-Nhật Bản cùng với hội nghị thượng đỉnh.
Tổng cộng 158 biên bản hợp tác đã được ký kết giữa các công ty và tổ chức liên quan.
Dư địa hợp tác còn rộng
Thương mại và đầu tư của Nhật Bản tại Trung Á vẫn chỉ chiếm một phần nhỏ so với Nga và Trung Quốc.
Tại Dushanbe, Tổng thống Nga Vladimir Putin cho biết, kim ngạch thương mại hằng năm giữa Nga và Trung Á đã đạt 45 tỷ USD, nhưng con số này vẫn nhỏ hơn so với thương mại của Nga với Belarus.
Thương mại hằng năm của Trung Quốc với Trung Á trị giá khoảng 100 tỷ USD.
Trong khi đó, tổng kim ngạch thương mại của Nhật Bản với khu vực này chưa đến 3 tỷ USD, cho thấy tiềm năng tăng trưởng đáng kể.
Trong các phiên họp có tiêu đề “Hợp tác trên trường quốc tế” và “Các vấn đề toàn cầu”, Tuyên bố Tokyo tái khẳng định sự ủng hộ đối với “một trật tự quốc tế tự do và cởi mở dựa trên pháp quyền”, tuân thủ Hiến chương Liên hợp quốc và tầm quan trọng của việc “duy trì và tăng cường Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) như là nền tảng của cơ chế giải trừ quân bị và không phổ biến vũ khí hạt nhân quốc tế”.
Cam kết sau cùng này mang ý nghĩa quan trọng hơn trong bối cảnh những bình luận gần đây của các chính trị gia Nhật Bản về việc xem xét lại “Ba nguyên tắc phi hạt nhân của Nhật Bản: không sở hữu, không sản xuất và không cho phép du nhập vũ khí hạt nhân vào Nhật Bản”.
Về mặt địa lý, 5 quốc gia Trung Á có diện tích gần bằng Liên minh châu Âu (EU), nhưng tổng dân số chỉ bằng dân số Đức.
Họ sở hữu trữ lượng dầu mỏ, khí đốt và khoáng sản khổng lồ, nhưng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) chỉ xấp xỉ bằng Thái Lan.
Cách tiếp cận của Nhật Bản cho thấy, trong khi Nga, Trung Quốc, Mỹ và châu Âu có thể vẫn nhìn nhận Trung Á qua lăng kính "Trò chơi lớn", thì khu vực này ngày càng tập trung vào việc xây dựng quốc gia toàn diện. Đối thoại CAJAD tiếp theo sẽ được tổ chức tại Kazakhstan vào năm tới.
