Phát triển nhân lực STEM: Giải bài toán từ chính sách đến đào tạo

Hỗ trợ người học qua chính sách học bổng

Tại Hội thảo triển khai các chương trình và chính sách đào tạo nhân lực STEM, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn khẳng định, nguồn nhân lực nền tảng để phát triển các công nghệ cao chính là lĩnh vực STEM. Cách tiếp cận được xác định là tập trung đào tạo các ngành khoa học cơ bản, ngành kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược để phục vụ phát triển các công nghệ chiến lược.

Khi có đội ngũ nhân lực STEM đủ về số lượng và chất lượng thì việc thích ứng, làm chủ cũng như phát triển các lĩnh vực công nghệ cao, đặc biệt các công nghệ chiến lược sẽ diễn ra nhanh và hiệu quả hơn.

Bộ trưởng cho rằng, chúng ta không thể biết chính xác trong lĩnh vực công nghiệp bán dẫn cần bao nhiêu nhân lực ở từng ngành, lĩnh vực. Tương tự, trong lĩnh vực điện hạt nhân, không thể xác định cần bao nhiêu nhân lực về hóa học, kỹ thuật hạt nhân, tự động hóa... Vì vậy, cách tiếp cận chung của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam là chú trọng đào tạo các ngành khoa học cơ bản và lĩnh vực kỹ thuật then chốt. Đây sẽ là nền tảng để hình thành đội ngũ nhân lực có khả năng thích ứng, làm chủ và phát triển các lĩnh vực công nghệ cụ thể.

Bộ GD&ĐT đang triển khai 4 đề án lớn về đào tạo nguồn nhân lực; trong đó, Đề án 1002 tập trung đào tạo nhân lực chất lượng cao cho các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược và khoa học cơ bản. GS.TS Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT) cho biết, hiện có khoảng 15 nhóm ngành liên quan đến các lĩnh vực trên, với quy mô dự kiến từ 145.000 đến 150.000 người học trong thông báo tuyển sinh năm 2026.

Cùng với mở rộng chương trình đào tạo, Nghị định số 179/2026/NĐ-CP đưa ra chính sách hỗ trợ học bổng trực tiếp cho người học. Mức hỗ trợ đối với sinh viên dao động từ 3,7 đến 5,6 triệu đồng mỗi tháng, tùy theo ngành và chương trình đào tạo. Khác với cách đầu tư chủ yếu thông qua các cơ sở giáo dục đại học trước đây, chính sách học bổng theo Nghị định số 179/2026/NĐ-CP hướng trực tiếp tới sinh viên đủ điều kiện. Người học có thể đăng ký vào các trường đại học có đào tạo những ngành thuộc diện được hỗ trợ; sau khi trúng tuyển, học bổng được chuyển cho sinh viên thông qua cơ sở đào tạo.

Nhiều phụ huynh, học sinh tìm hiểu chương trình kỹ sư tài năng ở những lĩnh vực công nghệ chiến lược của Trường Đại học Mỏ - Địa chất. Ảnh: TG

Cơ sở giáo dục đại học cùng “xắn tay”

Trên thực tế, nhiều cơ sở giáo dục đại học đã và đang phát huy thế mạnh đào tạo các ngành STEM. PGS.TS Trần Xuân Trường – Hiệu trưởng Trường Đại học Mỏ - Địa chất cho hay, hiện nhà trường đào tạo 30/48 ngành thuộc lĩnh vực STEM. Năm 2026, nhà trường triển khai 5 chương trình kỹ sư tài năng ở những lĩnh vực công nghệ chiến lược gồm: AI và Bản sao số Trái đất; Tự động hóa trong công nghiệp khai khoáng và năng lượng; kỹ thuật mỏ thông minh; Địa chất phục vụ công nghiệp khoáng sản chiến lược; các ngành về sinh thái.

Đáng nói, sinh viên theo học 30 ngành STEM được hưởng học bổng của Nhà nước từ 3,7 - 4,2 triệu đồng/tháng. “Riêng sinh viên các chương trình tài năng có cơ hội nhận học bổng lên tới 10 triệu đồng/tháng. Học bổng này từ nguồn hỗ trợ của Nhà nước và nhà trường bao gồm được miễn học phí và bố trí chỗ ở ký túc xá”, PGS.TS Trần Xuân Trường chia sẻ.

Đại học Phenikaa cũng triển khai nhiều học bổng dành cho sinh viên theo học các ngành STEM, đặc biệt các chương trình tài năng. PGS.TS Nguyễn Phú Khánh - Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa cho hay, ngoài học bổng toàn phần, một số sinh viên xuất sắc còn có thể nhận học bổng của Chủ tịch Tập đoàn với mức hỗ trợ sinh hoạt lên tới 80 triệu đồng mỗi năm.

Nhà trường cũng bố trí các giảng viên, chuyên gia đồng hành với sinh viên ngay từ năm nhất, tạo điều kiện tham gia nghiên cứu, thực tập tại doanh nghiệp và phòng thí nghiệm. “Năm nay, ngoài việc mở thêm một số ngành mới, Đại học Phenikaa tăng chỉ tiêu đào tạo các ngành STEM để đáp ứng nhu cầu nhân lực”, PGS.TS Nguyễn Phú Khánh thông tin.

Đào tạo gắn với thực hành và thực tiễn

Trong chiến lược phát triển, Đại học Bách khoa Hà Nội định hướng trở thành đại học đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp, trong đó cốt lõi là kỹ thuật, công nghệ, hay chính là đào tạo STEM. Với định hướng đó, Giám đốc Lê Anh Tuấn nhấn mạnh, Đại học Bách khoa Hà Nội đồng thời triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Theo GS.TS Lê Anh Tuấn, đào tạo nguồn nhân lực STEM không chỉ bắt đầu từ bậc đại học, mà cần được định hướng ngay từ bậc phổ thông, bởi đây chính là nguồn đầu vào cho các trường đại học đào tạo về kỹ thuật và công nghệ. Nguồn nhân lực được đào tạo từ các trường đại học phải tạo ra giá trị cho xã hội.

Vì vậy, các sản phẩm trí tuệ cần được ươm tạo ngay trong môi trường đại học. Đây cũng là định hướng để Đại học Bách khoa Hà Nội ra mắt Không gian Đổi mới sáng tạo liên ngành. Không gian này hội tụ đầy đủ từ đào tạo trình độ cao, đào tạo STEM, hệ thống phòng thí nghiệm, không gian sáng tạo, không gian làm việc, các viện nghiên cứu cùng doanh nghiệp đối tác.

Với hệ sinh thái hoàn chỉnh này, Đại học Bách khoa Hà Nội kỳ vọng, học sinh phổ thông khi đến tham quan sẽ hình dung rõ hơn con đường học tập và nghề nghiệp trong tương lai; đồng thời sinh viên cũng có thể nhìn thấy lộ trình phát triển của bản thân, từ quá trình học tập, nghiên cứu đến việc tạo ra sản phẩm và đưa các kết quả nghiên cứu đến với doanh nghiệp.

Việt Nam có nguồn học sinh có năng lực về khoa học tự nhiên, đặc biệt toán học. Vì vậy, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo cho rằng, các chính sách cần được triển khai theo hướng phát hiện, định hướng và phát huy năng lực của học sinh từ tiểu học, trung học cơ sở đến trung học phổ thông. Việc ban hành chính sách học bổng và mở rộng các nhóm ngành đào tạo giúp học sinh có thêm cơ hội lựa chọn ngành học phù hợp với năng lực, sở thích. Với những học sinh gặp khó khăn về tài chính, học bổng có thể giúp các em trang trải học phí, sinh hoạt phí và theo đuổi chương trình học.

Cho rằng, việc đào tạo nhân lực khoa học, công nghệ cần gắn với thực hành và môi trường làm việc thực tế, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo nhấn mạnh, doanh nghiệp có thể tham gia xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo, tiếp nhận sinh viên thực tập và đánh giá kết quả học tập, khóa luận, luận văn. Sự phối hợp giữa trường đại học và doanh nghiệp sẽ giúp sinh viên sớm làm quen với môi trường lao động, đồng thời tạo điều kiện để các chương trình đào tạo bám sát hơn nhu cầu sử dụng nhân lực.

Cùng với chính sách dành cho người học, Bộ GD&ĐT đang triển khai các chương trình đầu tư phòng thí nghiệm, trang thiết bị nghiên cứu và tăng cường liên kết giữa các trường đại học trong nước, quốc tế và doanh nghiệp. Mục tiêu là hình thành các trung tâm đào tạo, nghiên cứu có khả năng thu hút học sinh giỏi và các nhà khoa học trong, ngoài nước.