Nhân lực kép trong kỷ nguyên số: Tay nghề giỏi cần thêm tư duy số

Sự chuyển dịch từ làm việc theo tác vụ sang làm việc tạo ra giá trị đang đặt hệ thống giáo dục nghề nghiệp trước một yêu cầu cấp bách. Đó là đào tạo ra những thế hệ nhân lực không chỉ giỏi cầm tay chỉ việc, mà còn phải biết “đọc” dữ liệu và cộng tác nhuần nhuyễn với trí tuệ nhân tạo (AI).

Băn khoăn của doanh nghiệp

Bước sang năm 2026, nhiều doanh nghiệp tại TPHCM và các vùng kinh tế trọng điểm đang đứng trước một nghịch lý khi họ sẵn sàng đầu tư hàng triệu USD cho hệ thống máy móc thông minh, AI và tự động hóa, nhưng lại loay hoay trong việc tìm kiếm nhân sự vận hành.

Một thực tế phổ biến là nhiều doanh nghiệp băn khoăn liệu nên tuyển dụng nhân lực mới hoàn toàn với tư duy số tốt, hay tiếp tục đào tạo lại đội ngũ thợ lành nghề nhưng đang đối mặt với rào cản về kỹ năng số. Nỗi lo này không phải không có cơ sở. Nhiều chủ doanh nghiệp chia sẻ rằng, khoảng cách giữa thiết bị hiện đại tại nhà máy và kỹ năng của sinh viên mới tốt nghiệp đôi khi là khoảng cách rất xa. Họ cần những người thợ cơ khí biết lập trình robot, chuyên viên dịch vụ biết phân tích dữ liệu khách hàng bằng AI, chứ không chỉ là người làm đúng và đủ các tác vụ lặp đi lặp lại.

Nhìn nhận thẳng thắn về thực trạng này, NGƯT.ThS Lâm Văn Quản - Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, nhìn nhận khoảng cách giữa kỳ vọng của doanh nghiệp số và năng lực thực tế của hệ thống giáo dục nghề nghiệp là có thật. Tuy nhiên, bản chất của vấn đề nằm ở sự “lệch pha” về tốc độ. Trong khi doanh nghiệp vận hành theo logic của thị trường thời gian thực, nơi công nghệ thay đổi theo từng ngày, thì một bộ phận cơ sở đào tạo vẫn vận hành theo chu kỳ truyền thống với độ trễ nhất định về giáo trình và phương pháp.

Ông Quản cho rằng: Để xóa nhòa khoảng cách này đến năm 2030, giáo dục nghề nghiệp cần một cú chuyển mình mạnh mẽ: “Không phải đào tạo cái mình có, mà phải đào tạo năng lực để người học theo kịp cái sẽ xuất hiện. Điều này đồng nghĩa với việc rút ngắn chu kỳ cập nhật chương trình theo quý, theo năm và đưa doanh nghiệp trở thành ‘đồng chủ thể’ trong đào tạo, từ khâu xây dựng chuẩn đầu ra đến đánh giá kỹ năng”.

NGƯT.ThS Lâm Văn Quản - Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM.

Định hình tay nghề giỏi

Trong bối cảnh đó, khái niệm “tay nghề giỏi” năm 2026 đã thoát ly khỏi ranh giới kỹ thuật thuần túy. Tại Trường Cao đẳng An ninh mạng iSPACE, tư duy này được cụ thể hóa bằng việc đưa bộ kỹ năng đọc hiểu dữ liệu (Data Literacy) và cộng tác với AI vào vị trí trung tâm của mọi ngành đào tạo công nghệ thông tin.

ThS Lê Hoàng Bình Nguyên - Phó Hiệu trưởng nhà trường, chia sẻ sinh viên hiện nay không chỉ học cách sử dụng công cụ AI để tìm kiếm thông tin, mà còn được huấn luyện kỹ năng thẩm định, phản biện các kết quả do máy tính tạo ra. Đây chính là chốt chặn quan trọng để đảm bảo tính chính xác và an toàn trong môi trường số.

Để giải bài toán đào tạo đuổi kịp thực tế khi trang thiết bị vật lý rất nhanh lỗi thời, iSPACE đã thực hiện một bước đi chiến lược: Chuyển từ đầu tư phần cứng dàn trải sang phát triển hệ sinh thái học tập trên nền tảng ảo hóa và điện toán đám mây.

“Công nghệ này cho phép nhà trường nhanh chóng cập nhật, cấu hình và mô phỏng các môi trường kỹ thuật mới nhất, đảm bảo sinh viên luôn được thực hành trên những hệ thống tương đương với tiêu chuẩn thực tế tại doanh nghiệp. Việc kết hợp giữa hạ tầng ảo hóa linh hoạt và việc thực tập trực tiếp tại các đơn vị sản xuất giúp sinh viên không bị ngỡ ngàng khi tiếp xúc với máy móc thông minh tại nhà máy”, thầy Nguyên nhấn mạnh.

Sự chuyển dịch từ tư duy biết làm sang biết tối ưu hóa cũng đòi hỏi một cuộc cách mạng trong kiểm tra, đánh giá. Thay vì những bài thi lý thuyết khô khan, sinh viên được đặt vào các dự án và thử thách thực tế. Ở đó, tiêu chí chấm điểm không chỉ là kết quả cuối cùng, mà là cách các em vận dụng sáng tạo công cụ số để tìm ra phương án hiệu quả nhất trong thời gian ngắn nhất. Đó chính là giá trị gia tăng mà thị trường lao động 2026 đang khao khát.

Khi công nghệ thay đổi nhanh hơn giáo trình, mô hình “Trường trong doanh nghiệp” hay các hệ sinh thái đào tạo mở không còn là lựa chọn, mà trở thành hướng đi tất yếu. Ông Lâm Văn Quản khẳng định, công nghệ không nằm trong sách vở mà nằm trong thực tiễn vận hành của doanh nghiệp. Nếu nhà trường và doanh nghiệp không “bắt tay” vào làm cùng nhau, người học sẽ mãi mãi đi sau thực tế. Hệ sinh thái này đòi hỏi sự chia sẻ về hạ tầng số, đồng thiết kế chương trình và công nhận tín chỉ kỹ năng tích lũy.

“Thực tế, dù công nghệ có tiến xa đến đâu, yếu tố con người vẫn là cốt lõi. Khái niệm nhân lực kép trong kỷ nguyên mới thực chất là cấu trúc năng lực tích hợp giỏi nghề, vững công nghệ, có đạo đức nghề nghiệp và đặc biệt khả năng tự học suốt đời. Lợi thế cạnh tranh của người lao động trước làn sóng thay thế của robot không nằm ở các thao tác cơ học, mà ở phần “người”, đó là sự bền bỉ, tính sáng tạo và năng lực tự nâng cấp mình để không bao giờ bị lỗi thời trước vòng xoáy của cuộc cách mạng số”, ông Quản nói.