Sự kiện quy tụ hơn 100 đại biểu, nhà khoa học, nghệ nhân ưu tú và các chuyên gia đầu ngành trong nỗ lực kiến tạo một lộ trình đưa "Quốc họa" Việt Nam bứt phá, tích hợp sâu vào nền kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa liên ngành.
Từ Hành Lang Chiến Lược Đến Tư Duy Định Hình Một Ngành Mới
Tiếp cận dưới góc nhìn vĩ mô, KTS. Phan Văn Thìn Thọ – Phó Viện trưởng Viện Kỷ lục Việt Nam đã trình bày bài tham luận mang tính bước ngoặt: "Mô hình hình thành một ngành mới có tên liên ngành (trong nội ngành)". Ông chỉ ra nút thắt nội tại của ngành khi đứng trước hai thái cực: một bên là "bảo tồn đóng băng" giữ nguyên kỹ nghệ nguyên bản nhưng kén khách; một bên là "đổi mới công nghiệp" rập khuôn làm mất đi linh hồn học thuật.
Để hóa giải mâu thuẫn này, KTS. Phan Văn Thìn Thọ đề xuất Hệ hình Đồng tâm của Sơn mài Việt Nam bao gồm ba vòng vận động biện chứng:
- Vòng Lõi (Hội họa Sơn mài): Thụ giữ trục nguyên bản mỹ học, tính bác học và độc bản.
- Vòng Trung tầng (Mỹ nghệ Sơn mài): Trục kỹ nghệ làng nghề giữ lửa kỹ thuật hom vóc, mài âm dương.
- Vòng Biên mở rộng (Ứng dụng Sơn mài): Tích hợp sơn mài vào kiến trúc, thời trang xa xỉ, nội thất cao cấp để tạo dòng tiền tự sinh khổng lồ quay ngược lại nuôi dưỡng làng nghề và học thuật ở vòng lõi.
Giữ Lửa Ký Ức Làng Nghề Suốt Chặng Đường Bách Niên
Trở về với cội nguồn vật chất độc bản của sơn mài Việt, Nghệ nhân Ưu tú Trương Quan Tịnh – Nhà sáng lập Sơn mài Định Hòa (đại diện Làng nghề truyền thống Tương Bình Hiệp) đã mang đến những thước phim ký ức vô giá qua tham luận: "Ký ức làng nghề vàng son một thuở từ vật chất diệu kỳ đến tinh hoa kỹ thuật".
Nghệ nhân nhấn mạnh, linh hồn của sơn mài Việt chính là chất nhựa sơn ta thô mộc hòa quyện cùng các chất liệu tự nhiên như vỏ trứng, vàng quỳ, bạc lá, xà cừ. Bí quyết bó hom vóc cốt mộc và kỹ thuật mài dưới nước (mài âm dương) tạo nên độ sâu quang học lộng lẫy chính là "lời chứng" lịch sử giúp phân biệt bản sắc Sơn mài Việt trên bản đồ thế giới.
Khoa Học Vật Liệu Và Chuyển Đổi Số: "Cánh Chim" Đưa Di Sản Cất Cánh
Một trong những tiêu điểm thu hút sự quan tâm lớn của hội trường là sự thấu suốt về hạ tầng kỹ thuật hiện đại. PGS. TS. Nguyễn Thị Liên Thương (Trường Đại học Thủ Dầu Một) đã khẳng định trong bài tham luận chuyên đề: "Công nghệ vật liệu với vai trò đột phá trong vật liệu, kỹ thuật sơn mài ứng dụng liên ngành".
Theo PGS. TS. Liên Thương, sơn mài truyền thống rất mạnh về mỹ thuật nhưng gặp rào cản lớn về thời gian chế tác dài, bảng màu giới hạn và dễ nứt gãy trước thời tiết khắc nghiệt. Sự can thiệp của khoa học vật liệu và công nghệ polymer (Sơn PU, Acrylic chuyên dụng) kết hợp các chất phụ gia công nghệ cao (Graphene, Nano Silica, Nano Cellulose) không nhằm thay thế truyền thống mà là "vũ khí" giúp màng sơn mài bám dính hoàn hảo trên các bề mặt phi truyền thống như kim loại, kính, composite. Điều này tháo gỡ giới hạn cũ, đưa sơn mài ứng dụng trực tiếp vào ngoại thất công trình và các ngành sản xuất quy mô lớn.
Song song với bước tiến vật lý, hành trình số hóa di sản đã được thiết lập một cách toàn diện qua bài tham luận của TS. Ngô Hồ Anh Khôi (Trường Đại học Nam Cần Thơ) với chủ đề: "Bản đồ hành trình di sản số sơn mài: Chuyển đổi số trong bảo tồn di sản sơn mài". TS. Anh Khôi đã phác thảo Bản đồ Hành trình Di sản Số qua 3 lớp chặt chẽ:
- Tư liệu số: Ứng dụng quét đo đạc 3D phân giải cao, sử dụng công nghệ AI để tạo lập "Bản sao số" (Digital Twin) lưu giữ vĩnh viễn kết cấu thớ gỗ, lớp cốt nền và thành phần nhựa sơn.
- Trải nghiệm số: Thiết lập không gian bảo tàng ảo 3D/360 độ, ứng dụng thực tế tăng cường (AR/VR) cho phép người xem tương tác đa chiều, thậm chí thực hành khóa học làm sơn mài ảo trong môi trường VR mà không sợ dị ứng nhựa sơn.
- Sáng tạo số: Đóng gói mô hình thành tài sản số độc bản nhờ ứng dụng Blockchain (NFT), xây dựng công nghệ thủy vân số 3D ngầm để bảo vệ bản quyền tác giả và chuyển thẳng doanh thu bản quyền về ví điện tử của nghệ nhân gốc mà không qua trung gian.
Góc Nhìn Đương Đại Và Sự Tiếp Nối Của Thế Hệ Trẻ
Đứng ở vị trí người trực tiếp thực hành nghệ thuật, Thạc sĩ Mỹ thuật tạo hình Huỳnh Tuấn Huynh (Giảng viên Trường Đại học Công nghệ TP.HCM - HUTECH) đã mang đến diễn đàn tiếng nói thực tế qua tham luận: "Giá trị và vai trò di sản làng nghề từ góc nhìn của thế hệ họa sĩ sáng tác sơn mài đương đại".
ThS. Huỳnh Tuấn Huynh khẳng định, sự lai ghép chất liệu (Mica, sợi thủy tinh, epoxy) và việc chuyển dịch không gian từ tranh vóc truyền thống sang điêu khắc, sắp đặt là minh chứng cho thấy sơn mài là một chất liệu năng động, có khả năng biểu đạt sâu sắc các vấn đề xã hội đương đại. Đồng thời, ông kiến nghị các trường đại học cần tăng cường các khóa học liên ngành, liên kết nhà trường với doanh nghiệp để đào tạo ra một thế hệ nghệ sĩ - nhà thiết kế kế thừa đủ năng lực đáp ứng nhu cầu thị trường kinh tế sáng tạo.
Khoảnh Khắc Vinh Danh Và Khởi Động Sân Chơi Tương Lai
Ngay sau phiên thảo luận bàn tròn đa chiều đúc kết các giải pháp chiến lược, Ban Tổ chức đã tiến hành Nghi thức trao giải thưởng "Đĩa vàng Sáng tạo" cao quý. Ông Dương Duy Lâm Viên – Viện trưởng Viện Kỷ lục Việt Nam đã trịnh trọng trao tặng biểu tượng vinh danh này cho Nghệ nhân Ưu tú Trương Quan Tịnh nhằm tri ân những cống hiến bền bỉ của ông trong việc gìn giữ kỹ nghệ bách niên và đưa di sản làng nghề hòa chung vào dòng chảy thời đại.
Để khép lại diễn đàn học thuật bằng một hành động thực tiễn, KTS. Phan Văn Thìn Thọ đã đại diện Ban Tổ chức chính thức công bố và phát động "Cuộc thi ứng dụng Sơn mài công nghệ lên tranh dân gian Việt Nam" dành cho thế hệ trẻ. Cuộc thi nhận được sự đồng hành tài trợ toàn bộ phôi tranh cùng hệ thống vật tư công nghệ cao cấp từ Công ty TNHH Sơn Hoa Việt, mở ra một chương mới đầy hứa hẹn cho sự phát triển của nghệ thuật sơn mài đương đại.
Chuỗi tọa đàm đã khép lại thành công rực rỡ, thiết lập một hệ thống luận chứng khoa học chặt chẽ. Đây là bệ đỡ lý luận vững chắc, chuẩn bị cho lộ trình hoàn thiện hồ sơ đệ trình Tổ chức Kỷ lục Quốc tế công nhận Việt Nam là "Quốc gia có Nghệ thuật Tranh Sơn mài Hội họa đầu tiên trên thế giới" trước thềm mốc lịch sử năm 2030.
Bài và ảnh: Ban Biên tập Trung tâm Công nghiệp Sáng tạo
