Mường Ca Da: Di sản sống giữa đại ngàn

Không gian lễ hội vừa sống động vừa trang nghiêm, như một dòng chảy văn hóa bền bỉ, nơi cộng đồng người Thái cùng nhau gìn giữ và tái hiện bản sắc.

Trong nhịp điệu ấy, lễ hội không chỉ là một sinh hoạt văn hóa, mà còn trở thành “di sản sống” - nơi quá khứ và hiện tại gặp gỡ, giao hòa trong đời sống cộng đồng, được trao truyền qua từng thế hệ như một phần ký ức không thể tách rời của núi rừng xứ Thanh.

Huyền tích Mường Ca Da

Mường Ca Da, thuộc xã Hồi Xuân (huyện Quan Hóa cũ), từ lâu được xem là một trong những mường cổ tiêu biểu của miền Tây xứ Thanh. Trải qua những biến thiên của lịch sử, nơi đây vẫn lưu giữ được những nét đặc trưng trong cấu trúc bản mường, phong tục tập quán và đời sống tinh thần của cư dân Thái.

Điều đáng quý là những giá trị ấy không nằm yên trong ký ức hay trang sách, mà vẫn hiện hữu sống động trong từng nếp nhà, từng câu chuyện truyền miệng và trong cách con người ứng xử với thiên nhiên cũng như cộng đồng. Ở đó, văn hóa không phải điều được “cất giữ”, mà là thứ đang tiếp tục được sống cùng đời sống thường nhật.

Trong quan niệm của người Thái, “mường” không chỉ là đơn vị cư trú mà còn là một không gian văn hóa - xã hội hoàn chỉnh. Mỗi mường đều mang trong mình một câu chuyện khai sinh riêng, phản ánh cách con người lý giải về cội nguồn và thế giới tự nhiên. Mường Ca Da cũng được hình thành từ những lớp trầm tích văn hóa như vậy.

Theo lời kể của các bậc cao niên, vùng đất này xưa kia có tên là Mường Húng, Mường Hường, gắn với hai người con gái của một ông Mường giàu có. Tuy nhiên, sự giàu có ấy không mang lại cuộc sống bền vững. Nghe theo lời mách bảo sai lầm, ông đã thực hiện những hành động trái với tín ngưỡng, trong đó có việc giết đôi trâu quý - biểu tượng của sự sung túc. Hệ quả là toàn bộ gia sản tiêu tan, cuộc sống từ đủ đầy rơi vào cảnh khó khăn, hoang hóa.

Ông Cao Bằng Nghĩa, nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Huyện ủy Quan Hóa (cũ), nhà nghiên cứu văn hóa Thái, chậm rãi kể: “Ông bà dạy rằng, con người phải sống thuận theo tự nhiên. Khi làm trái, dù giàu có đến đâu cũng sẽ mất. Câu chuyện ấy là lời răn dạy con cháu, nhắc nhở chúng ta phải biết tôn trọng tự nhiên và sống đúng đạo lý cộng đồng”.

Sau biến cố, vùng đất từng trù phú rơi vào cảnh hoang vắng. Ruộng nương bỏ lại, cỏ dại phủ đầy. Phải đến khi một nhóm người do ông Giới dẫn đầu đến khai phá, dựng lại nhà cửa, cuộc sống mới dần hồi sinh. Tuy nhiên, cộng đồng vẫn thiếu một người đứng đầu để tổ chức và quản lý.

Một câu chuyện kỳ lạ được truyền lại rằng có một xác người trôi dạt vào bờ sông Mã và được hồi sinh nhờ linh khí của một con quạ. Loài chim này được cho là đã ăn lá thuốc cải tử hoàn sinh trên đỉnh núi thiêng. Người được hồi sinh sau đó trở thành “Đạo mường”, đứng ra cai quản cộng đồng. Để tưởng nhớ sự kiện kỳ diệu ấy, người dân đặt tên vùng đất là Mường Ca Da, nghĩa là “quạ cứu người”.

Cụ Lương Văn Thoan (81 tuổi), người dân thôn Khó, xã Hồi Xuân, chia sẻ: “Chúng tôi lớn lên với những câu chuyện ấy. Chúng không chỉ là truyền thuyết mà còn là những bài học đạo lý quý báu, dạy con cháu biết tôn trọng con người, yêu thiên nhiên và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống”.

Bên cạnh lớp huyền tích, Mường Ca Da còn gắn với dấu ấn lịch sử qua nhân vật Lò Khằm Ban, một vị tướng tài của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Sau khi góp công đánh đuổi giặc Minh, ông được giao quyền chọn đất lập thái ấp và đã chọn vùng đất này. Tại đây, ông tổ chức khai hoang, lập bản, mở đường, xây dựng lực lượng và phát triển sản xuất. Sự hiện diện của ông không chỉ mang ý nghĩa quân sự mà còn góp phần định hình đời sống kinh tế - xã hội của cộng đồng.

Ông Hà Đức Lý (xã Hồi Xuân), người am hiểu lịch sử địa phương, nhận định: “Lò Khằm Ban không chỉ là một vị tướng tài ba mà còn là người đặt nền móng cho sự phát triển bền vững của Mường Ca Da. Công lao của ông được người dân trân trọng ghi nhớ qua nhiều thế hệ, trở thành tấm gương về lòng trung nghĩa, tinh thần trách nhiệm và sự gắn kết cộng đồng”.

Sau khi ông qua đời, người dân lập đền thờ để tưởng nhớ. Đến nay, di tích này vẫn được gìn giữ, trở thành nơi sinh hoạt tâm linh quan trọng của cộng đồng và là điểm tựa tinh thần trong đời sống hiện đại.

Nghi thức tế lễ trong Lễ hội Mường Ca Da. Ảnh: Thạch Linh.

Du khách dâng hương trong không gian Lễ hội Mường Ca Da. Ảnh: Thạch Linh.

Lễ hội sống cùng ký ức người Thái

Nếu truyền thuyết và lịch sử là phần “cốt lõi” tạo nên chiều sâu ký ức của Mường Ca Da, thì lễ hội chính là nơi những giá trị ấy được đánh thức và tái hiện sống động trong đời sống hôm nay. Lễ hội Mường Ca Da, được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019, vì thế trở thành niềm tự hào chung của cộng đồng người Thái nơi miền Tây xứ Thanh.

Lễ hội được tổ chức với hai phần rõ rệt: phần lễ và phần hội. Trong không gian trang nghiêm của phần lễ, các nghi thức như lễ Xên Mường, lễ Mộc Dục được cử hành như một sợi dây nối dài giữa con người hiện tại với tổ tiên và các vị thần linh. Đó cũng là khoảnh khắc cộng đồng cùng hướng về cội nguồn, tri ân những người có công khai mường, đồng thời gửi gắm ước vọng về một cuộc sống bình an, mùa màng thuận hòa, bản mường gắn kết.

Bên cạnh phần lễ lắng đọng trong sự thành kính, phần hội lại bừng lên trong sắc màu của đời sống. Những điệu khặp ngân vang giữa núi rừng, những trò chơi dân gian như kéo co, tung còn, bắn nỏ hay đi cà kheo… không chỉ mang tính giải trí, mà còn là cách cộng đồng trao truyền tinh thần đoàn kết, sự khéo léo và ý thức cộng đồng cho các thế hệ.

Trong nhịp điệu ấy, lễ hội Mường Ca Da không chỉ là nơi bảo tồn văn hóa, mà còn như một “lớp học sống” - nơi ký ức được kể lại bằng âm thanh, chuyển động và trải nghiệm. Từ đó, con cháu trong bản mường không chỉ “biết” về lịch sử, mà còn “sống cùng” lịch sử, cảm nhận rõ hơn đạo lý, nếp nghĩ và tình cảm cộng đồng của dân tộc mình.

Điểm đặc biệt của lễ hội trong đời sống hiện đại là đã trở thành một “lớp học trải nghiệm” cho học sinh. Nhiều trường học tại địa phương đưa hoạt động tham gia lễ hội vào chương trình giáo dục, để các em tiếp cận văn hóa truyền thống không chỉ qua sách vở, mà bằng chính trải nghiệm trực tiếp.

Cô Trương Thị Thương, giáo viên môn Lịch sử, Trường THPT Quan Hóa, cho biết: “Khi học sinh được trực tiếp tham gia lễ hội Mường Ca Da, các em sẽ tiếp nhận kiến thức một cách tự nhiên hơn. Những bài học về lịch sử, văn hóa không còn khô khan mà trở nên gần gũi, dễ hiểu”.

Nguyễn Cao Hải Triều, học sinh lớp 12, Trường THPT Quan Hóa, chia sẻ: “Khi được tham gia lễ hội, em cảm thấy văn hóa dân tộc Thái rất gần gũi. Không chỉ là kiến thức, mà còn là cảm xúc và niềm tự hào. Tham gia các nghi lễ, học hát khặp, chơi trò dân gian, em mới hiểu được ý nghĩa thực sự của truyền thống và trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc gìn giữ di sản”.

Không chỉ dừng lại ở ý nghĩa văn hóa, lễ hội còn là dịp để cộng đồng gặp gỡ, gắn kết và sẻ chia, qua đó củng cố sợi dây đoàn kết - nền tảng giúp bản mường tồn tại bền vững qua nhiều thế hệ.

“Không chỉ mang giá trị văn hóa và lịch sử, Mường Ca Da còn đang từng bước trở thành không gian học tập trải nghiệm ý nghĩa cho thế hệ trẻ. Việc đưa học sinh đến lễ hội và tiếp xúc trực tiếp với di sản giúp các em không chỉ hiểu mà còn được ‘sống’ trong không gian văn hóa của dân tộc”, cô Thương cho biết và nói thêm, từ những trải nghiệm ấy, nhiều học sinh đã chủ động tìm lại các làn điệu khặp, tham gia đội văn nghệ hoặc tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm. Văn hóa truyền thống dần trở thành một phần tự nhiên trong đời sống của các em.

Tiết mục khua luống rộn rã tại Lễ hội Mường Ca Da. Ảnh: Hà Thuần

Giữ di sản, dựng sinh kế

Không chỉ giàu giá trị văn hóa, lễ hội Mường Ca Da còn diễn ra giữa không gian thiên nhiên hùng vĩ, nơi núi rừng miền Tây xứ Thanh như bao bọc và nâng đỡ từng nhịp lễ hội. Trong bối cảnh ấy, lễ hội được phục dựng không chỉ để gìn giữ nghi thức truyền thống, mà còn mở ra cơ hội cho du khách được “chạm” vào đời sống văn hóa của cộng đồng người Thái - từ các nghi lễ trang trọng, điệu múa cổ truyền đến những trò chơi dân gian và sinh hoạt thường nhật.

Những địa điểm như chùa Ông, động Bà - gắn với câu chuyện tình của chàng Cả Cò và công chúa Xao La - càng làm dày thêm lớp trầm tích văn hóa, khiến không gian nơi đây không chỉ là cảnh quan mà còn là một miền ký ức được kể lại bằng truyền thuyết. Sự hòa quyện giữa thiên nhiên và chiều sâu văn hóa tạo nên một trải nghiệm đặc biệt, vừa sống động vừa mang giá trị giáo dục, khiến mỗi bước chân du khách như đi qua nhiều lớp thời gian.

Trong nhịp phát triển hôm nay, một số hộ dân địa phương đã mạnh dạn mở hướng du lịch cộng đồng. Những ngôi nhà sàn truyền thống được cải tạo để đón khách, nhưng vẫn giữ nguyên dáng dấp kiến trúc xưa, đồng thời đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hiện đại. Trong không gian ấy, du khách không chỉ đến để tham quan, mà còn để sống cùng nhịp sinh hoạt của bản làng.

Ẩm thực địa phương cũng góp phần tạo nên sức hút riêng, như một “sợi dây” níu chân người đến và khơi gợi ký ức người đi. Những món ăn như cơm lam, cá suối nướng, thịt chua, khâu nhục… không chỉ mang hương vị núi rừng, mà còn chứa đựng sự khéo léo, tinh tế trong cách chế biến, phản ánh đời sống lao động và bản sắc văn hóa của người dân nơi đây.

Ông Phạm Công Nhật - Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Hồi Xuân nhấn mạnh: “Chúng tôi xác định phát triển du lịch phải gắn với bảo tồn. Người dân là trung tâm, vừa là chủ thể gìn giữ, vừa là người hưởng lợi”.

Đồng thời, ông cho biết địa phương sẽ tiếp tục đẩy mạnh quảng bá các giá trị văn hóa, ẩm thực đặc trưng, kết hợp phát triển du lịch bền vững nhằm tạo sinh kế lâu dài cho người dân, đồng thời vẫn đảm bảo giữ nguyên nét nguyên sơ và bản sắc vốn có của địa phương.

Mường Ca Da hôm nay là minh chứng cho sự kết nối hài hòa giữa quá khứ và hiện tại. Những truyền thuyết xưa vẫn được kể lại, lễ hội vẫn được duy trì, đời sống vẫn tiếp diễn trong nhịp chảy bền bỉ của thời gian. Giữa đại ngàn miền Tây xứ Thanh, “hồn mường” vẫn lặng lẽ được gìn giữ và tiếp nối.

Mỗi mùa lễ hội, Mường Ca Da lại vang lên tiếng trống chiêng, những điệu múa và câu chuyện truyền đời, như một lời nhắc rằng di sản không chỉ nằm trong ký ức, mà đang hiện diện sống động trong đời sống hôm nay. Từ đó, lễ hội trở thành động lực phát triển bền vững - vừa giữ gìn bản sắc văn hóa, vừa mở ra sinh kế mới cho cộng đồng, tạo nên sự đồng thuận và niềm hứng khởi trong hành trình bảo tồn văn hóa truyền thống.

Trong dòng chảy ấy, Mường Ca Da không chỉ là một lễ hội, mà còn là không gian “sống cùng ký ức” của người Thái - nơi con người và di sản hòa nhịp, nơi quá khứ không lùi xa mà tiếp tục được tái sinh trong từng thế hệ, mở ra những cánh cửa mới cho tương lai.