Khi người thầy thuốc ngồi lên chiếc ghế quyền lực
Ngày 2/9, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an) khởi tố, bắt tạm giam ông Trần Văn Thuấn - Thứ trưởng Bộ Y tế - để điều tra tội Nhận hối lộ trong vụ án xảy ra tại Công ty cổ phần Đầu tư Y tế Việt Mỹ và các đơn vị liên quan.
Ngày 10/9/2026, cơ quan điều tra mở rộng vụ án này, khởi tố thêm ông Nguyễn Huy Ngọc - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ, nguyên Giám đốc Sở Y tế và nguyên Giám đốc Bệnh viện Đa khoa tỉnh Phú Thọ - cùng về tội Nhận hối lộ.
Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn vừa bị khởi tố, bắt tạm giam.
GS.TS Trần Văn Thuấn là chuyên gia đầu ngành Ung bướu học, từng làm Giám đốc Bệnh viện K và Chủ tịch Hội đồng Y khoa Quốc gia. GS.TS Nguyễn Huy Ngọc trưởng thành từ ngành y Phú Thọ, từng điều hành bệnh viện tuyến tỉnh rồi lãnh đạo Sở Y tế.
Cả hai đại diện cho một dạng nguồn nhân lực hiếm: có hàng chục năm đào tạo, tích lũy uy tín, để rồi được trao vào tay quyền quản lý cấp cao và đó chính xác là điều ngành y đang có nguy cơ mất, nếu hai ông thực sự phạm tội như cáo buộc.
Trong vụ Việt Á, cựu Bộ trưởng Y tế Nguyễn Thanh Long bị tòa phúc thẩm tuyên 17 năm tù về tội Nhận hối lộ. Tòa ghi nhận vị GS.TS này là nhà khoa học có uy tín, từng đào tạo nhiều tiến sĩ y khoa và có đóng góp cho ngành, nhưng công trạng đó chỉ được xem xét khi lượng hình, không làm thay đổi kết luận của bản án.
Tháng 5/2026, cựu Bộ trưởng Nguyễn Thị Kim Tiến - chuyên gia có bề dày kinh nghiệm và tên tuổi trong nước ở lĩnh vực Dịch tễ học thực địa - Y tế công cộng, đồng thời có mối quan hệ học thuật, đối ngoại y tế quốc tế sâu rộng - bị tòa sơ thẩm tuyên 6 năm tù về tội Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí, trong vụ án liên quan hai dự án bệnh viện.
Chỉ chuyên môn giỏi chưa đủ chuẩn cho vị trí quản lý
Nhiều lãnh đạo ngành y trưởng thành từ vị trí bác sĩ rồi chuyển sang điều hành. Họ hiểu hoạt động khám chữa bệnh, có uy tín với đồng nghiệp và nắm nhu cầu chuyên môn. Một bệnh viện khó vận hành tốt nếu người đứng đầu xa lạ với thực tế điều trị.
Nhưng chữa bệnh và quản lý là hai nghề khác nhau. Một bên dựa vào kiến thức y khoa, kinh nghiệm lâm sàng và phán đoán trước từng ca bệnh cụ thể. Bên kia phải quyết định về ngân sách, tài sản công, nhân sự, đấu thầu, hợp đồng và quan hệ với doanh nghiệp - những quyết định chịu sự điều chỉnh của rất nhiều quy định và tác động tới nguồn lực lớn hơn hẳn một ca bệnh.
Vấn đề nảy sinh khi người ta mặc nhiên coi uy tín chuyên môn là bảo đảm cho năng lực quản trị. Trong ngành y, nơi thứ bậc chuyên môn được coi trọng, tiếng nói của một chuyên gia đầu ngành thường có sức nặng đủ lớn để cấp dưới ngại nêu ý kiến khác. Khi quy trình phản biện yếu đi như vậy, sai sót có thể trôi qua nhiều khâu mà không ai kịp nhận ra.
Mua sắm y tế lại là một trong những lĩnh vực phức tạp nhất: người đứng đầu càng cần hiểu rõ giới hạn thẩm quyền của mình và biết dựa vào đội ngũ pháp lý, tài chính, đấu thầu, thay vì tự quyết một mình.
Áp lực tiến độ, thiếu thiết bị hay nhu cầu cứu người có thể là hoàn cảnh đáng xem xét trong từng vụ việc cụ thể, nhưng không thể thay cho nghĩa vụ tuân thủ pháp luật. Một quy trình rõ ràng, ngược lại, còn bảo vệ chính người quản lý trước những quyết định có nguy cơ vượt ranh giới cho phép.
Trao quyền phải đi cùng kiểm soát
Ngành y cần một con đường phát triển đủ hấp dẫn cho những người muốn theo đuổi chuyên môn đến cùng. Một bác sĩ giỏi nên có thể đạt vị thế nghề nghiệp, thu nhập tương xứng, cơ hội nghiên cứu và giảng dạy mà không phải đánh đổi bằng việc chuyển sang điều hành. Chỉ khi đó, tổ chức mới bớt được nguy cơ đặt một chuyên gia giỏi vào công việc không hợp với họ.
Ông Nguyễn Huy Ngọc - Nguyên Giám đốc Sở Y tế tỉnh Phú Thọ cũng mới nhận quyết định khởi tố.
Tiêu chuẩn bổ nhiệm lãnh đạo cũng nên bám sát đúng nhiệm vụ sẽ đảm nhận. Hồ sơ khoa học và uy tín lâm sàng vẫn quan trọng, nhưng phải được đặt cạnh năng lực quản trị, hiểu biết về tài chính công, pháp luật, đấu thầu và khả năng kiểm soát xung đột lợi ích. Các khóa bồi dưỡng quản lý, nếu có, chỉ có giá trị khi gắn với tình huống thực tế và trách nhiệm cụ thể, không phải một chứng chỉ mang tính hình thức.
Trong mua sắm, hội đồng chuyên môn nên chỉ dừng ở việc xác định nhu cầu và yêu cầu kỹ thuật theo mục tiêu điều trị, còn bộ phận tài chính và đấu thầu thực hiện phần việc theo đúng thẩm quyền của mình.
Việc phân công như vậy giúp tránh tình trạng một nhóm vừa đề xuất, vừa tham gia thẩm định và nghiệm thu cho chính đề xuất đó. Mọi hồ sơ cần thể hiện rõ căn cứ của quyết định, ý kiến tham mưu và người phê duyệt, còn xung đột lợi ích phải được kê khai và kiểm soát theo quy định, không chỉ nằm trên giấy.
Cơ chế bảo vệ người cảnh báo rủi ro, vì thế, không thể chỉ tồn tại trên văn bản. Cấp dưới sẽ khó lòng phản biện nếu họ tin rằng nêu ý kiến khác lãnh đạo có thể ảnh hưởng đến công việc của mình. Và khi bộ máy tham mưu chỉ còn biết chờ ký, không ai chịu trách nhiệm với đề xuất của chính mình, người đứng đầu rất dễ rơi vào cảnh tự quyết một mình - đúng cái bẫy đã xảy ra trong nhiều vụ án kể trên.
Khi một cán bộ được đào tạo hàng chục năm vướng vào tố tụng, cái ngành y tiếc không phải là bản án, mà là phần tri thức, kinh nghiệm và khả năng đào tạo đã không được đặt đúng chỗ để phát huy.
Nhưng sự tiếc nuối đó không làm thay đổi trách nhiệm pháp lý của bất kỳ ai, và cũng không nên là lý do để nới nhẹ nó. Từ những bài học pháp lý đắt giá, ngành y cần cải tổ cách dùng người và kiểm soát quyền lực để chuyên gia yên tâm cứu người, còn vị trí quản lý được giao bằng các tiêu chuẩn rộng hơn thành tích chuyên môn.
