Trong hơn một thế kỷ qua, các cuộc thảo luận về không gian địa lý Á - Âu luôn bị chi phối bởi tư duy cạnh tranh.
Hai thập kỷ trở lại đây, xu hướng này ngày càng trở nên rõ nét, khi mà giới phân tích liên tục đặt Hành lang Vận tải Quốc tế Bắc - Nam (INSTC) lên bàn cân so sánh với Hành lang Trung tâm (Middle Corridor); các chính phủ ra sức thúc đẩy các dự án cảng biển; trong khi giới hoạch định chính sách không ngừng tranh luận về tầm ảnh hưởng chiến lược, doanh thu thương mại và sự dịch chuyển liên minh địa chính trị cùng một số vấn đề khác.
Tuy nhiên, góc nhìn này mới chỉ phản ánh được một phần của cuộc đại dịch chuyển mang tính cấu trúc đang diễn ra trên khắp lục địa Á - Âu.
Theo Modern Diplomacy, sai lầm lớn nhất trong tư duy phân tích về Á - Âu hiện nay là giả định rằng có thể thấu hiểu lục địa này chỉ qua một hành lang duy nhất. Sai lầm thứ hai là xu hướng coi các tuyến đường riêng lẻ như những dự án cô lập, thay vì nhận thức được rằng phần lớn trong số chúng — dù do định hướng thiết kế, đặc điểm địa lý, nhu cầu kinh tế hay quy luật của thời gian — đều đang dần trở thành các thành tố đan xen và bổ trợ cho nhau trong một cấu trúc kết nối Á - Âu rộng lớn hơn.
 |
| Đoàn tàu chở hàng ở Kazakhstan. (Nguồn: Shutterstock) |
Một hay nhiều?
Sự khác biệt trong tư duy này không đơn thuần là một cuộc tranh luận học thuật. Điều này thay đổi căn bản cách hình dung về tương lai của Á - Âu.
Trong nhiều thế kỷ, giới quan sát luôn tìm kiếm một tuyến đường huyết mạch định hình thương mại Á - Âu. Có ý kiến cho rằng đó là Con đường Tơ lụa, trong khi ý kiến khác tập trung vào các tuyến hải trình nối liền châu Âu và châu Á.
Bước sang thế kỷ XX, sự chú ý chiến lược chuyển hướng sang tuyến đường sắt xuyên Siberia. Gần đây hơn, các cuộc thảo luận lại xoay quanh Hành lang Trung tâm, Hành lang INSTC, các tuyến đường xuyên Afghanistan, các tuyến hàng hải Bắc Cực (bao gồm cả Cầu Bắc Cực), các trung tâm logistics vùng Vịnh, và các tuyến giao thương mới nổi qua biển Caspi.
Có thể thấy Con đường Tơ lụa là một mạng lưới các kênh trao đổi xuyên văn hóa, nơi sức mạnh nằm ở tính đa dạng. Khi một tuyến đường bị nghẽn do chiến tranh, sự phân rã chính trị, điều kiện khí hậu hay suy thoái kinh tế, các lộ trình thay thế sẽ lập tức xuất hiện. Bài học lịch sử này đang ngày càng trở nên đắt giá trong bối cảnh hiện nay.
 |
| Một chiếc phà chở đường sắt tại cảng Aktau của Kazakhstan, dùng để vận chuyển các đoàn tàu qua Biển Caspi. (Nguồn: Shutterstock) |
Từ Hành lang đến Hệ sinh thái
Trên khắp không gian Á - Âu, một thế hệ dự án cơ sở hạ tầng vật lý và kỹ thuật số mới đang từng bước định hình lại các phương thức kết nối: Đường sắt đang nối liền các vùng miền vốn bị cô lập trước đây; các cảng biển được mở rộng và hiện đại hóa; các lưới điện năng lượng xuyên biên giới; cáp quang vươn dài qua các đại lục. Các trung tâm logistics, cảng cạn, cụm công nghiệp và hệ thống vận tải đa phương thức đang tạo ra những mô hình tương tác mới giữa các thị trường và các khu vực.
| More from WVR |
 Ấn Độ nỗ lực gia nhập cuộc đua AI toàn cầu, nhưng ở một khía cạnh rất khác |
Nếu nhìn tách biệt, các dự án này có vẻ như đang cạnh tranh nhau. Nhưng nếu nhìn một cách tổng thể, chúng phản ánh một xu thế lớn hơn nhiều: sự hình thành của một mạng lưới lục địa: Hành lang Trung tâm kết nối Đông Á với châu Âu qua Trung Á và vùng Caucasus là một phần của tiến trình này. Hành lang INSTC kết nối Ấn Độ, Iran, Caucasus, Nga và Bắc Âu cũng vậy.
Các tuyến đường xuyên Afghanistan mới nổi kết nối Trung Á với các thị trường Nam Á, tạo thêm một tầng nấc mới. Các trung tâm logistics vùng Vịnh, các cảng biển lân cận Biển Arab, các tuyến băng qua Biển Caspi, các tuyến hàng hải Bắc Cực, sự liên kết năng lượng và hạ tầng kỹ thuật số ngày càng mở rộng — tất cả đang dần hình thành nên mạng lưới đó.
Do đó, đặc điểm nổi bật của lục địa Á - Âu thế kỷ XXI không phải là việc xây dựng các hành lang riêng lẻ, mà chính là mối liên kết ngày càng chặt chẽ: Đường sắt kết nối với cảng biển, cảng biển nối liền các khu công nghiệp, các khu công nghiệp gắn kết với hạ tầng năng lượng, hệ thống năng lượng liên thông với mạng lưới kỹ thuật số, và cuối cùng, mạng lưới kỹ thuật số kết nối các thị trường, thể chế và xã hội.
Kết quả thu được không phải là một hành lang đơn thuần, mà là một hệ sinh thái. Nói cách khác, đó là mạng lưới của các mạng lưới. Sự khác biệt này mang tính quyết định: các hành lang thì mang tính cạnh tranh, còn các mạng lưới thì hợp tác; các hành lang có thể bị đứt gãy, còn các mạng lưới thì tương tác và thích ứng; các hành lang có rủi ro, còn các mạng lưới thì phân tán và giảm thiểu rủi ro đó.
 |
| Các đoàn tàu chở hàng ở Murmansk, phía cực Bắc của Hành lang INSTC. (Nguồn: Shutterstock) |
Địa kinh tế của kết nối
Cấu trúc Á - Âu tương lai không chỉ được xây dựng bằng những tuyến đường sắt. Các tuyến hàng hải, lưới điện, hệ sinh thái cáp quang, hạ tầng dữ liệu, nền tảng logistics, hệ sinh thái tài chính và các cụm công nghiệp sẽ trở thành những cấu phần có tầm quan trọng tương đương trong việc kết nối lục địa. Trật tự Á - Âu đang định hình, vì thế vừa mang tính vật lý, kỹ thuật số, vừa mang tính kinh tế và địa chính trị.
Những cú sốc địa chính trị gần đây càng củng cố thực tế này. Những gián đoạn ảnh hưởng đến Kênh đào Suez, tình trạng bất ổn ở Biển Đỏ, các lệnh trừng phạt, sự đứt gãy chuỗi cung ứng và sự dịch chuyển các liên minh địa chính trị đều phơi bày các lỗ hổng chiến lược khi quá phụ thuộc vào các tuyến đường độc đạo và các điểm nghẽn chiến lược.
Hệ quả là, tính bền bỉ và khả năng dự báo trước đã trở thành những yếu tố quan trọng không kém gì hiệu suất kinh tế. Các chính phủ và doanh nghiệp đang ngày càng tìm kiếm các giải pháp dự phòng, đa dạng hóa và linh hoạt. Mục tiêu không còn đơn thuần là giảm thiểu chi phí vận tải, mà là bảo đảm dòng chảy thương mại vẫn được thông suốt ngay cả khi các tuyến đường đối mặt với khủng hoảng.
Ngày nay, cục diện địa kinh tế mới của sự kết nối đang ngày càng biệt đãi những quốc gia có khả năng xây dựng các tuyến đường thay thế và các hệ thống liên kết xung quanh các điểm nghẽn đó. Câu hỏi chiến lược đang dần dịch chuyển: từ việc "ai kiểm soát điểm nghẽn" sang "ai có thể kết nối thành công các mạng lưới xung quanh điểm nghẽn đó". Khả năng phục hồi không đến từ việc phụ thuộc vào một cửa ngõ duy nhất, mà đến từ việc tham gia vào một cấu trúc rộng lớn hơn của các tuyến đường và kết nối mang tính bổ trợ.
Sự dịch chuyển này đang tạo ra hai tấm bản đồ song song của lục địa Á - Âu:
Bản đồ chính trị: Được định hình bởi các cuộc xung đột, các lệnh trừng phạt và cạnh tranh chiến lược. Tấm bản đồ này tiếp tục là đề tài thảo luận chính sách, phản ánh thực tế của nền chính trị quyền lực và cạnh tranh giữa các quốc gia.
Bản đồ kết nối: Được hình thành bởi đường sắt, cảng biển, trung tâm logistics, cáp quang, đường ống dẫn dầu khí, khu công nghiệp, hệ thống năng lượng, các hành lang vận tải đa phương thức. Khác với bản đồ chính trị vốn nhấn mạnh sự chia rẽ, bản đồ kết nối về bản chất hướng tới sự liên kết và tích hợp.
Có thể thấy, tương lai của Á - Âu không được định đoạt bởi một cường quốc duy nhất kiểm soát một hành lang thống trị duy nhất, cũng không được quyết định bởi một cuộc cạnh tranh giữa các tuyến hành lang hoặc giữa vận tải đường sắt và đường biển. Thay vào đó, đó là một bước ngoặt mang tính lịch sử — một bầu không khí được tạo ra để cho phép một mạng lưới Á - Âu mới dần dần xuất hiện.
Câu chuyện đang mở ra trên khắp Á - Âu không phải là việc xây dựng một con đường mới, mà là sự tái khám phá một nguyên lý cổ xưa đã được đúc kết trong trí tuệ hàng thế kỷ của nhà du hành huyền thoại Marco Polo: Các nền văn minh chỉ thịnh vượng khi chúng kết nối với nhau.
