Xác định tìm môi trường mới để tiếp tục canh tác nông nghiệp là phương châm những lưu dân Việt hướng đến. Sơn Nam đưa độc giả ngược thời gian về thời kỳ khẩn hoang miền Nam từ miệt Gò Công, đi qua hai bờ sông Tiền, sông Hậu tiến dần và đi sâu vào rừng rậm U Minh - mũi đất chót cùng của dải đất hình chữ S.
Việc lập làng phát sinh một cách tự nhiên và mọi người hỗ trợ nhau trong công việc đồng áng, cất lán trại, dựng nhà... Người lớn tuổi truyền đạt kinh nghiệm nghề, kể những câu chuyện xưa để con cháu đừng quên là con Hồng cháu Lạc.
Còn nguyên giá trị
Có thể thấy, mảng văn học xanh hay văn học sinh thái - Ecoliterature được người đọc thẩm thấu và cho đến bây giờ vẫn còn nguyên giá trị cho dù những truyện ngắn của Sơn Nam trong “Hương Rừng Cà Mau” được viết vào thập niên 1950 và 1960 - Đó là những gì tôi cảm nhận được sau chuyến trải nghiệm đến vùng Miệt Thứ, Cà Mau… cùng với những trang văn của ông già Nam Bộ.
Trong truyện “Tháng Chạp chim về”, Sơn Nam đã cảnh báo một sự việc mà cho đến giờ này vẫn còn đang diễn ra trong cuộc sống hiện tại: Chính lòng tham của con người đã hủy diệt nhiều loại chim trời.
Có vô số người sống nhờ vào nguồn lợi sân chim với những phường nghề như bạn giữ sân có nhiệm vụ cất trại hai vòng thành bằng tre để gom chim vào; khi cửa tre hạ xuống, đuốc lửa được quơ rực cháy bên ngoài, bên trong bạn giết dùng hai bàn tay không nắm cổ vặn lọi đầu chim…
Hình ảnh con chim Già Sói, Tết nào cũng quay về cố hương để rồi để lại trong lòng ông Tư - một trong những người vì miếng cơm manh áo đã giết nhiều loại chim rừng lấy lông những phút nao lòng: “Nó nhìn ông Tư, râu tóc bạc phếu. Ông Tư nhìn nó. Có lẽ ông nghĩ đến phận mình mà nảy sinh bao mối hoài cảm...”.
Một hậu họa buồn cho việc tận diệt thiên nhiên khó tránh khỏi được nhà văn mượn lời nhân vật trong “Nhứt phá sơn lâm” lên tiếng: “Nhưng lưới trời lồng lộng không ai chạy khỏi: Phá rừng, chài cá khiến con người phải nghèo mạt...”. Nói theo quan điểm hiện nay là nhà văn Sơn Nam đã lồng ghép ý thức bảo vệ môi trường thiên nhiên, động vật hoang dã qua những trang văn của mình.
Tư tưởng chia sẻ môi trường sống, nếu có thể được, giữa các giống loài trong tự nhiên là tư tưởng hiện đại được nhà văn chan hòa trong các tác phẩm của ông từ tấm lòng nhân hậu và triết lý Phật giáo dân gian hóa của dân khẩn hoang, một cách tự nhiên, như đã thấu đạt lẽ đất trời.
Chuyện về cọp trong “Hết thời oanh liệt” chẳng hạn, dân lập miếu thờ cọp với ngụ ý: “Chúng tôi là người làm ăn, không dám đá động đến ông, xin ông cứ ở trong rừng để chúng tôi được yên ổn”. Thích nghi với điều kiện tự nhiên để sống là một đặc trưng không thể không nhắc đến trong các tác phẩm.
Cách ứng xử hòa mình với thiên nhiên, lợi dụng những điều kiện thuận lợi của tự nhiên để phát triển đời sống, giống dòng là sự phản ứng linh hoạt và thông minh của người dân Nam Bộ. Tại không gian mới, vùng trời mới định cư, mầm sống đã nảy nở, văn minh lúa nước đã đâm chồi bén rễ, mang thêm cho mình nét độc đáo của văn minh sông nước. Gặp các hiện tượng tự nhiên, tất phải hòa hợp rồi mới thay đổi.
Ở cái xứ ngập lụt, mênh mông như biển, người ta làm ruộng Lò Bơm, trồng lúa Xom Mà Ca với cách thức chặt cỏ cho đứt gốc trôi lều bều như trong truyện ngắn “Ruộng Lò Bom” miêu tả: “Hai tháng nữa, nước giựt xuống. Cỏ đã thúi, trở thành loại phân tốt, rải đầy trên mặt đất... Vợ chồng Tư Cồ sẽ trở lại đốt cỏ. Rồi gieo lúa giống, loại lúa Xom Mà Ca từ lúc gieo đến lúc trổ bông là bốn tháng”.
Sử dụng tre nứa để làm những vật dụng thân thiện với môi trường. Ảnh: LTT.
Lồng ghép trong bài học
Với một người thầy thì việc chọn lọc những ngữ liệu trong các tác phẩm của Sơn Nam lồng ghép giáo dục lối sống xanh cho học sinh thông qua những hoạt động sư phạm là không khó. Từ suy nghĩ như thế nên khi thiết kế những hoạt động giáo dục trong nhà trường tôi đã lồng ghép những nội dung trong tác phẩm và những hình ảnh mình trải nghiệm được từ thực tế cuộc sống để học sinh sẽ có những cảm nhận về cây cỏ sản vật, con người lao động và thổ nhưỡng xứ mình để thẩm thấu và hiểu rõ hơn những gì ông bà ngày xưa đã từng trải qua.
Sống xanh theo môi trường người xưa là cách quay lại những thói quen giản dị, thuận tự nhiên mà ông bà ta đã thực hành từ lâu - ít rác thải, tận dụng tối đa tài nguyên và sống hài hòa với thiên nhiên - Đó là thông điệp thú vị mà ngày nay được gọi là “sống xanh” thực ra đã từng là lối sống bình thường của người xưa.
Gần gũi với thiên nhiên với ông bà ta là ăn theo mùa, theo sản vật địa phương dùng nguyên liệu tự nhiên thì ngày nay người ta có thể tận dụng những khoảng sân nhỏ hay ban công để trồng cây, trồng rau tại nhà, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn. Những vật liệu thân thiện với môi trường mà ông bà ta hay dùng như tre, nứa, lá… có thể được biến tấu theo phong cách ngày nay là thay túi nilon bằng túi vải hay dùng ống hút bằng ống tre, hạn chế đồ nhựa dùng một lần…
Học và vận dụng vào thực tế một cách có hiệu quả - Đó là những gì một người thầy như tôi thật vui với những gì học trò mình thẩm thấu được. Việc làm lồng đèn bằng tre, nứa và những vật dụng thân thiện với môi trường là những trải nghiệm đáng quý với các bạn trẻ.
“Thầy ạ! Hôm nay con nấu cơm bằng lò củi được rồi ạ!” - Một em học sinh khoe với tôi như thế khi thực hiện việc tiết kiệm nhiên liệu bằng cách nhặt nhạnh những cành củi khô trong vườn nhà và được mẹ hướng dẫn nấu cơm bằng lò củi.
“Thầy xem thông điệp về đọc sách của con độc lạ không” - Một bạn nhỏ khác gửi cho thầy mình xem mô hình trang trí trên bàn phòng khách với bloc lịch cũ được biến tấu thật sinh động và đẹp mắt.
Học sống xanh qua những trang viết của Sơn Nam là những thông điệp tích cực mà tôi muốn lan tỏa đến học trò mình để thẩm thấu ý thức tiết kiệm, bảo vệ môi trường bởi việc lồng ghép kiến thức và kỹ năng thông qua những hoạt động hàng ngày.
Qua những hoạt động học tập và trải nghiệm từ chính kiến thức, kỹ năng của mình lối sống xanh sẽ dần lan tỏa đến các bạn nhỏ và chính các bạn ấy lại là những tuyên truyền viên tích cực cho gia đình và cộng đồng những hiệu ứng nhân văn và sống đẹp.
__________
Tài liệu tham khảo chính:
1/ Hương Rừng Cà Mau - TG Sơn Nam - NXB Trẻ.
2/ Khí chất Nam Bộ qua truyện Sơn Nam – TG Đinh Thị Thanh Thúy - XNB Trẻ.
3/ Nhà văn Sơn Nam những góc đời riêng lạ - nhiều tác giả - NXB Trẻ.
