Người dân bản Si Ma tiếp nhận cây Mắc ca từ dự án hỗ trợ sản xuất của nhà nước.
Người đi trước kéo người đi sau
Trên những khu đất từng chủ yếu trồng ngô, lúa, người dân bản Si Ma (xã Mường Nhé, tỉnh Điện Biên) đang từng bước đưa quế, cà phê và mắc ca vào sản xuất. Sự chuyển đổi không bắt đầu bằng một phong trào đồng loạt, mà từ một số hộ mạnh dạn đi tìm hiểu, trồng thử rồi chia sẻ kinh nghiệm cho những gia đình khác.
Giàng A Vả là một trong những người đi đầu. Trước đây, kinh tế gia đình anh gặp nhiều khó khăn, công việc bấp bênh, ngoài làm nương còn phải đi làm thuê để trang trải cuộc sống. Nhà ở tạm bợ, việc chăm lo cho gia đình phụ thuộc phần lớn vào những cây trồng truyền thống có hiệu quả thấp.
Thay vì tiếp tục bám mãi vào ngô, lúa, anh Vả tìm hướng phát triển cây lâu năm. Khoảng năm 2020, anh sang Văn Yên, tỉnh Yên Bái cũ để tìm hiểu cách trồng quế. Chuyến đi kéo dài khoảng một tuần, giúp anh trực tiếp quan sát vùng sản xuất, học hỏi kinh nghiệm và lựa chọn giống trước khi đưa cây về Si Ma.
Giàng A Dinh, Trưởng bản Si Ma, cho biết thầy giáo Phạm Văn Khiêm là người đã định hướng, khuyến khích anh Vả đi tìm hiểu những vùng trồng quế lớn. Nhờ có người chỉ dẫn, quá trình tìm kiếm mô hình phù hợp của người dân bớt quanh co hơn.
Khi cây quế sinh trưởng tốt, hiệu quả của mô hình dần tạo được niềm tin trong bản. Người dân không chỉ nhìn thấy một loại cây mới, mà còn thấy sự thay đổi trong cuộc sống của gia đình làm trước.
“Từ khi tập trung phát triển kinh tế, gia đình anh Vả thay đổi hoàn toàn, cuộc sống đầy đủ hơn, vợ con và các cháu được học hành chu đáo. Trước đây nhà cửa tạm bợ, nay gia đình đã dựng được nhà gỗ khang trang”, Giàng A Dinh chia sẻ.
Từ mô hình của anh Vả, hơn 10 hộ dân trong bản đã học hỏi và trồng quế. Gia đình Trưởng bản Giàng A Dinh trồng được 4ha; các hộ Giàng A Công, Giàng A Thứ, Sùng A Hồng cũng phát triển từ vài héc-ta. Vừ Phá Trí hiện có 8ha quế và khoảng 2ha sa nhân.
Việc học hỏi diễn ra ngay trên nương, trong vườn cây. Người làm trước chia sẻ cách chọn giống, trồng và chăm sóc; người làm sau quan sát hiệu quả thực tế rồi mới quyết định đầu tư. Với những hộ chưa từng được đào tạo bài bản, đây là cách tiếp cận kỹ năng sản xuất gần gũi và dễ tạo niềm tin.
“Anh Vả không chỉ hướng dẫn cách làm mà còn tận tình chia sẻ kỹ thuật trồng trọt cho các hộ khác. Bà con tin những người đi đầu nói được, làm được. Khi thấy mô hình có hiệu quả, người dân sẽ chủ động làm theo”, Trưởng bản Si Ma nói.
Giàng A Vả hướng dẫn vợ cách chọn cây giống.
Từ đồi quế đến 25ha cà phê
Sau cây quế, người dân Si Ma tiếp tục tìm hướng phát triển cà phê. Giàng A Vả cùng Trưởng bản Giàng A Dinh trực tiếp đến Tuần Giáo và Mường Ảng tìm hiểu cách trồng, lựa chọn cây giống rồi đưa về thử nghiệm.
Năm 2026, diện tích cà phê tại Si Ma tăng lên khoảng 25ha. Trong đó, 5ha được hỗ trợ, 20ha còn lại do người dân tự bỏ vốn và công sức thực hiện. Việc phần lớn diện tích được đầu tư bằng nguồn lực của các hộ cho thấy bà con đã mạnh dạn hơn khi lựa chọn sinh kế mới.
Dù vậy, người dân chưa vội khẳng định hiệu quả. Giàng A Dinh cho biết cà phê mới được đưa vào trồng thử, cần thêm từ một đến hai năm mới có thể đánh giá khả năng thích nghi với đất đai và điều kiện sản xuất tại địa phương.
Sự thận trọng này cần thiết bởi chuyển đổi cây trồng không chỉ là mua giống về trồng. Cà phê đòi hỏi người sản xuất phải tiếp tục học kỹ thuật chăm sóc, bón phân, phòng trừ sâu bệnh và chuẩn bị nguồn lực trong thời gian cây chưa cho thu hoạch.
Gia đình Giàng A Thứ là một trong những hộ đang chuyển hướng. Trên tổng diện tích hơn 20ha, gia đình đã trồng thí điểm 7ha cây lâu năm, gồm khoảng 3ha quế và tổng cộng 4ha cà phê của các thành viên trong gia đình.
Ông Thứ cho biết trước đây, khi mới được tuyên truyền mà chưa thấy mô hình thực tế, gia đình chưa thực sự yên tâm. Sau khi trực tiếp tham quan vùng trồng cây lâu năm tại Sơn La và chứng kiến đồi quế của gia đình anh Vả phát triển tốt, ông mới quyết định làm theo.
“Thấy mô hình thực tế có hiệu quả, tôi mới yên tâm chuyển sang trồng quế, cà phê và dự định trồng xen mắc ca. Giống được hỗ trợ một phần, còn thiếu bao nhiêu, gia đình tự bỏ tiền mua thêm”, ông Thứ nói.
Trong thời gian cây lâu năm chưa cho thu hoạch, gia đình ông vẫn duy trì ngô, lúa để “lấy ngắn nuôi dài”. Một phần thu nhập được dành mua phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và tiếp tục chăm sóc diện tích mới trồng. Khi cà phê, mắc ca cho nguồn thu ổn định, gia đình mới tính đến việc giảm dần diện tích cây ngắn ngày.
Câu chuyện ở Si Ma cho thấy người dân vùng khó khăn không thiếu quyết tâm làm kinh tế. Điều họ cần là kiến thức, mô hình có thể kiểm chứng và người hướng dẫn đủ gần gũi để cùng làm, cùng chịu trách nhiệm với lựa chọn sản xuất.
Việc người dân truyền kinh nghiệm cho nhau đã tạo nên bước khởi đầu, nhưng để 25ha cà phê và những đồi quế phát triển bền vững, hoạt động đào tạo nghề cần tiếp tục đi sâu vào từng công đoạn. Người trồng cần được bổ sung kỹ thuật, hướng dẫn tính toán chi phí, bảo quản sản phẩm và tiếp cận thị trường.
Khi cơ sở giáo dục nghề nghiệp, chính quyền địa phương và những hộ làm kinh tế có kinh nghiệm cùng tham gia, bài học trên nương có thể được chuẩn hóa thành kỹ năng nghề. Khi đó, người dân không chỉ làm theo một mô hình thành công mà còn đủ kiến thức để tự đánh giá, điều chỉnh và lựa chọn sinh kế phù hợp cho gia đình mình.
