Khát vọng phát triển, tầm nhìn đổi mới và tự chủ chiến lược

Đại biểu dự phiên thảo luận tại hội trường về các văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV. (Ảnh: Quang Hòa)

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam được nhiều học giả, chuyên gia trong và ngoài nước đánh giá sẽ tiếp nối quỹ đạo phát triển ổn định và mở ra giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc, nơi Việt Nam chủ động lựa chọn con đường phát triển dài hạn, thay vì phản ứng bị động trước các biến động bên ngoài.

Mở ra giai đoạn “bứt phá chiến lược”

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng Đại hội XIV diễn ra vào thời điểm Việt Nam đứng trước yêu cầu phải chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào vốn và lao động sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, khoa học và công nghệ. Theo ông, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW (tháng 12/2024), xác định chuyển đổi số, công nghệ cao và đổi mới sáng tạo là ba mũi nhọn đột phá, đã thể hiện bước tiến lớn trong nhận thức chiến lược của Đảng trước những chuyển dịch mang tính thời đại. Trong hệ thống tư duy mới này, khoa học và công nghệ không còn là lĩnh vực hỗ trợ, mà được xác lập là giá trị cốt lõi của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Từ góc nhìn quốc tế, Giáo sư Khúc Cường, Đại học Dân tộc Trung ương Trung Quốc, nhận định Đại hội XIV có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi nội bộ Việt Nam. Theo ông, với quy mô dân số 100 triệu người, cơ cấu dân số trẻ và vị thế ngày càng rõ nét trong chuỗi cung ứng ASEAN, Việt Nam đã bước vào nhóm các nền kinh tế mới nổi quan trọng của khu vực. Đại hội XIV vì vậy không chỉ kế thừa những thành tựu từ các kỳ Đại hội trước, mà còn có nhiệm vụ nâng cấp chất lượng tăng trưởng, củng cố nền tảng thể chế và xác lập các ưu tiên chiến lược mới trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị - kinh tế ngày càng gay gắt.

Đánh giá này cũng được chia sẻ bởi Giáo sư Furuta Motoo, Hiệu trưởng Trường Đại học Việt - Nhật. Ông nhấn mạnh vai trò hạt nhân chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam trong toàn bộ tiến trình đổi mới, đồng thời cho rằng đặc điểm nổi bật làm nên sức sống của Đảng chính là khả năng nắm bắt kịp thời nguyện vọng của nhân dân và điều chỉnh chính sách phù hợp với biến chuyển của thực tiễn. Theo ông, chừng nào nguyên tắc “lấy dân làm gốc” còn được duy trì, chừng đó Đảng vẫn giữ vai trò quyết định trong việc dẫn dắt Việt Nam tiến lên các nấc thang phát triển cao hơn.

Ở bình diện rộng hơn, ông Stefano Bonilauri, Giám đốc Nhà xuất bản Anteo Edizioni (Italy), nhìn nhận Đại hội XIV là sự kết tinh của ý chí chính trị, trí tuệ tập thể và khát vọng phát triển của toàn dân tộc. Theo ông, những cải cách hành chính mạnh mẽ và quyết tâm phòng chống tham nhũng trong thời gian qua đã tạo ra “chuẩn mực vận hành mới” cho bộ máy nhà nước, qua đó củng cố niềm tin xã hội và tạo nền tảng cho những quyết sách chiến lược trong giai đoạn tiếp theo.

VII-ĐHĐ.4+5(V): Khát vọng phát triển, tầm nhìn đổi mới và tự chủ chiến lược

Lấy con người làm trung tâm

Một trong những điểm đồng thuận rõ nét trong đánh giá của giới học giả quốc tế là định hướng phát triển lấy con người làm trung tâm, trục xuyên suốt trong tư duy chính sách của Việt Nam những năm gần đây.

Nhà báo Cuba Luis Manuel Arce Isaac cho rằng, tinh thần của Đại hội XIV không chỉ thể hiện ở các chỉ tiêu kinh tế, mà trước hết nằm ở việc tái khẳng định mục tiêu phát triển vì hạnh phúc của nhân dân. Theo ông, chủ đề và tinh thần của các văn kiện Đại hội phản ánh sự tiếp nối nhất quán tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh mới, đồng thời cho thấy sự trưởng thành của đội ngũ lãnh đạo Việt Nam sau nhiều thập niên đổi mới.

Những con số phát triển kinh tế - xã hội trong nhiệm kỳ Đại hội XIII được các chuyên gia xem là minh chứng cụ thể cho định hướng này. Theo nhà nghiên cứu Veeramalla Anjaiah, Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á (CSEAS, Indonesia), tăng trưởng kinh tế bình quân giai đoạn 2021-2025 đạt khoảng 6,3%/năm, riêng năm 2025 đạt 8,02%, đưa Việt Nam vào nhóm các nền kinh tế tăng trưởng năng động hàng đầu thế giới. Quy mô GDP vượt 514 tỷ USD, thu nhập bình quân đầu người xấp xỉ 5.000 USD. Quan trọng hơn, theo dữ liệu từ UNDP, các chỉ số phát triển con người tiếp tục được cải thiện, với tỷ lệ nghèo giảm còn khoảng 1,3%, độ bao phủ bảo hiểm y tế đạt gần 95% dân số và chỉ số HDI tăng lên 0,766.

Ông Anjaiah cho rằng, chính việc kết hợp tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội đã tạo ra sức bền cho mô hình phát triển của Việt Nam trong bối cảnh thế giới nhiều bất định. Đại hội XIV vì vậy sẽ tiếp tục thúc đẩy các chính sách đầu tư cho giáo dục, y tế, an sinh xã hội và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao như những trụ cột không thể tách rời của chiến lược phát triển dài hạn.

Từ trong nước, các giảng viên, trí thức trẻ cũng đặt nhiều kỳ vọng vào những đột phá chính sách sau Đại hội. Thạc sĩ Nguyễn Thị Kim Hồng, giảng viên Trường Đại học Hòa Bình, cho rằng yêu cầu đổi mới toàn diện giáo dục, gắn với chuyển đổi số và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Theo bà, chỉ khi giáo dục thực sự trở thành quốc sách hàng đầu với cơ chế đủ mạnh cho đổi mới sáng tạo, Việt Nam mới có thể hình thành đội ngũ nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững.

Ở lĩnh vực đổi mới sáng tạo, Thạc sĩ Hà Phước Lương Tâm, cán bộ Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC, Bộ Tài chính), nhìn nhận thông điệp nhất quán từ Đại hội XIV là sự gắn kết chặt chẽ giữa khoa học công nghệ, tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội. Theo ông, đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện của chính sách vĩ mô, mà cần được cụ thể hóa bằng hành động của từng tổ chức và từng cá nhân, đặc biệt là đội ngũ đảng viên trẻ.

Nhìn tổng thể, kỳ vọng lớn nhất đặt vào Đại hội XIV trong lĩnh vực phát triển con người không nằm ở những khẩu hiệu mới, mà ở khả năng chuyển hóa các định hướng chiến lược thành cơ chế, chính sách đủ sức giải phóng tiềm năng con người Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh tri thức toàn cầu ngày càng gay gắt.

Trung tâm TP. Hồ Chí Minh lung linh sắc màu chào mừng Đại hội XIV của Đảng.

Đột phá để khoa học là trụ cột phát triển quốc gia

Nếu phát triển con người là nền tảng, thì tự chủ chiến lược được nhiều chuyên gia coi là “xương sống” trong tư duy phát triển của Việt Nam giai đoạn tới. Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV đã nhấn mạnh yêu cầu “giữ vững tự chủ chiến lược trong hội nhập quốc tế”, một điểm nhấn mới phản ánh sự điều chỉnh tư duy trước bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu phân mảnh, cạnh tranh công nghệ và chủ nghĩa bảo hộ gia tăng.

PGS.TS Đinh Công Hoàng, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, phân tích rằng tự chủ chiến lược không đồng nghĩa với khép kín hay giảm hội nhập. Ngược lại, đó là khả năng chủ động lựa chọn đối tác, lĩnh vực và mức độ hội nhập trên cơ sở lợi ích quốc gia - dân tộc. Theo ông, nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam chỉ có thể đứng vững trước các cú sốc bên ngoài nếu xây dựng được năng lực nội sinh đủ mạnh, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ lõi và chuỗi giá trị có hàm lượng tri thức cao.

Trong cấu trúc tự chủ chiến lược đó, khoa học và công nghệ được xác định là trụ cột then chốt. Tiến sĩ Trần Như Cương, chuyên gia cấp cao của Tập đoàn Điện lực Pháp (EDF), cho rằng mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045 chỉ có thể đạt được nếu Việt Nam thực hiện một sự chuyển đổi về chất sang nền kinh tế tri thức. Theo ông, khoa học cơ bản cần được đầu tư dài hạn với cơ chế tài chính ổn định và minh bạch, trong khi nghiên cứu ứng dụng cần được hỗ trợ bằng các chính sách thuế và bảo hộ sở hữu trí tuệ đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp tham gia.

Cùng quan điểm, ông Bùi Nguyễn Hoàng, Chủ tịch Mạng lưới chuyên gia hạt nhân người Việt ở nước ngoài (VietNuc), nhấn mạnh vai trò kiến tạo của Nhà nước trong việc kết nối viện - trường - doanh nghiệp. Theo ông, giáo dục đại học cần được tái định nghĩa như không gian sản sinh tri thức mới, thay vì chỉ là nơi truyền thụ kiến thức. Đặc biệt, đội ngũ trí thức người Việt ở nước ngoài cần được nhìn nhận như một bộ phận cấu thành của nguồn lực quốc gia, với cơ chế tham gia thực chất vào hoạch định và triển khai các chương trình khoa học trọng điểm.

Ở bình diện đối ngoại, nhiều chuyên gia cho rằng, tự chủ chiến lược chính là nền tảng để Việt Nam tiếp tục thực hiện hiệu quả đường lối đối ngoại độc lập, đa phương hóa, đa dạng hóa. Cách tiếp cận này cho phép Việt Nam hội nhập sâu rộng, nhưng không bị cuốn vào thế “chọn bên”, qua đó giữ vững môi trường hòa bình để tập trung cho phát triển.

Nhìn vào kết quả Đại hội XIV, có thể thấy điểm hội tụ nổi bật cần có là năng lực chuyển hóa tầm nhìn chiến lược thành hành động chính sách nhất quán, đủ mạnh và đủ bền. Trong bối cảnh thế giới nhiều bất định, sự kết hợp giữa đổi mới tư duy, phát triển con người và tự chủ chiến lược được xác định là điều kiện tiên quyết để Việt Nam bứt phá và khẳng định vị thế quốc gia trong kỷ nguyên phát triển mới.