Khai thác dữ liệu học tập nâng chất lượng giáo dục

Dữ liệu đã có, nhưng khai thác chưa tương xứng

Theo bà Vũ Anh Tú, Hiệu trưởng Trường THCS - THPT Phenikaa, giá trị lớn nhất của học bạ số không nằm ở việc thay thế học bạ giấy, mà ở khả năng biến dữ liệu học tập thành nguồn thông tin phục vụ trực tiếp cho việc dạy và học.

Thực tế, các nhà trường hiện đã bắt đầu hình thành lượng dữ liệu khá lớn về quá trình học tập của học sinh, từ kết quả kiểm tra, đánh giá thường xuyên, chuyên cần đến quá trình rèn luyện và một số chỉ số phát triển năng lực. Tuy nhiên, mức độ khai thác dữ liệu giữa các trường còn chưa đồng đều.

Ở nhiều nơi, dữ liệu chủ yếu vẫn được sử dụng để lưu trữ, thống kê, tổng hợp báo cáo hoặc theo dõi kết quả học tập, trong khi khả năng phân tích sâu để hỗ trợ giáo viên ra quyết định sư phạm vẫn còn nhiều dư địa.

Cùng quan điểm này, bà Khuất Thị Thanh Nhàn, Hiệu trưởng Trường Liên cấp Tiểu học & THCS Ngôi Sao Hà Nội (thành viên Tập đoàn Giáo dục EQuest) cho rằng, hiện nay các nhà trường đã bắt đầu sử dụng dữ liệu, nhưng mức độ khai thác chưa tương xứng với tiềm năng.

Bà Khuất Thị Thanh Nhàn nhận định, học bạ số đã và đang là một cách mạng chuyển đổi số thành công. Lợi ích lớn nhất không phải ở việc giảm giấy tờ, mà ở khả năng biến quá trình học tập của mỗi học sinh thành một dòng dữ liệu liên tục.

Tuy nhiên, hạn chế hiện nay là dữ liệu trên học bạ số vẫn chủ yếu được sử dụng theo hướng ghi nhận và báo cáo, chưa thực sự trở thành dữ liệu phục vụ quyết định chuyên môn và chỉ có định kỳ 2 lần/năm (cuối học kỳ I và cuối năm học).

Từ thực tiễn nhà trường, cô Lê Thị Hương Mai, Phó Hiệu trưởng Trường THCS Đống Đa (Kim Liên, Hà Nội) cho biết, hiện nay, việc theo dõi, phân tích kết quả học tập của học sinh chủ yếu được thực hiện trên Cơ sở dữ liệu ngành và hệ thống quản lý của nhà trường. Còn học bạ số theo lộ trình của Bộ GD&ĐT hiện thiên về việc chuẩn hóa, lưu trữ và liên thông hồ sơ học tập có ký số.

Mặt khác, đánh giá hiệu quả khai thác dữ liệu từ học bạ số ở thời điểm này chưa thực sự phù hợp, bởi các nhà trường vẫn đang trong quá trình triển khai thí điểm và còn phát hành song song học bạ giấy.

Học sinh Trường Liên cấp Tiểu học & THCS Ngôi Sao Hà Nội tham gia các hoạt động học tập và tương tác trên lớp.

Biến dữ liệu thành thông tin có thể hành động

Chia sẻ giải pháp tận dụng tối đa dữ liệu này nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, bà Khuất Thị Thanh Nhàn nhấn mạnh trước hết cần thay đổi quan niệm: không coi học bạ số là một sản phẩm hành chính, mà là một phần của hệ sinh thái dữ liệu phục vụ việc học của học sinh.

Một số vấn đề Hiệu trưởng Trường Liên cấp Tiểu học & THCS Ngôi Sao Hà Nội cho rằng cần tập trung bao gồm:

Thứ nhất, dữ liệu phải đủ sâu chứ không chỉ có điểm số. Bên cạnh kết quả học tập, cần từng bước kết nối dữ liệu về chuyên cần, mức độ hoàn thành nhiệm vụ, năng lực, phẩm chất, hoạt động học tập, sự tiến bộ và những hỗ trợ học sinh nhận được. Khi dữ liệu đủ phong phú mới có thể nhìn thấy chân dung học sinh một cách toàn diện.

Thứ hai, dữ liệu phải biến thành thông tin có thể hành động. Giáo viên cần một hệ thống có thể chỉ ra: học sinh nào đang có dấu hiệu chững lại, nhóm kiến thức nào cả lớp đang gặp khó khăn, học sinh nào cần được hỗ trợ ngay, học sinh nào có khả năng tiến xa hơn để được giao nhiệm vụ nâng cao.

Thứ ba, cần xây dựng năng lực sử dụng dữ liệu cho đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý. Công nghệ có thể cung cấp những bảng tổng hợp dữ liệu rất đẹp, nhưng nếu giáo viên chưa hình thành thói quen đặt câu hỏi từ dữ liệu và sử dụng dữ liệu để điều chỉnh việc dạy thì dữ liệu vẫn chưa tạo ra giá trị. Đây là một năng lực nghề nghiệp mới mà các nhà trường cần bồi dưỡng cho giáo viên.

Thứ tư, cần kết nối dữ liệu giữa các năm học và các cấp học. Nếu dữ liệu của học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 bị chia cắt theo từng năm học, từng phần mềm, nhà trường sẽ bỏ lỡ nguồn thông tin quý. Dữ liệu liên tục sẽ giúp giáo viên hiểu được “đường phát triển” của từng học sinh, thay vì mỗi năm lại bắt đầu tìm hiểu các em gần như từ đầu.

Thứ năm, có thể ứng dụng AI nhưng phải đi cùng các nguyên tắc về bảo mật và đạo đức. AI có thể hỗ trợ phát hiện sớm những xu hướng bất thường, phân nhóm nhu cầu học tập hoặc gợi ý phương án hỗ trợ giáo viên. Tuy nhiên, quyết định giáo dục cuối cùng vẫn phải thuộc về con người. Không nên để một thuật toán “dán nhãn” học sinh chỉ dựa trên dữ liệu quá khứ.

Cũng nêu giải pháp, bà Vũ Anh Tú cho rằng, cần chuyển từ tư duy “số hóa hồ sơ” sang “quản trị giáo dục dựa trên dữ liệu”. Dữ liệu cần được chuẩn hóa, liên thông và đặc biệt phải được chuyển thành những thông tin mà giáo viên có thể sử dụng ngay trong quá trình giảng dạy.

Chẳng hạn, hệ thống có thể giúp nhận diện học sinh đang gặp khó khăn ở một nhóm kiến thức hoặc kỹ năng cụ thể, theo dõi sự tiến bộ qua từng giai đoạn, phát hiện sớm nguy cơ tụt lại phía sau, đồng thời nhận diện những năng lực nổi trội để có chương trình phát triển phù hợp.

Ở cấp độ nhà trường, khi dữ liệu được tổng hợp và phân tích tốt, Ban Giám hiệu cũng có thể nhìn thấy những xu hướng lớn hơn: môn học hoặc nhóm năng lực nào học sinh đang gặp khó khăn, lớp nào cần được hỗ trợ, phương pháp hoặc chương trình nào đang mang lại hiệu quả tốt… Từ đó, các quyết định về chuyên môn, bồi dưỡng giáo viên hay điều chỉnh chương trình sẽ có cơ sở thực tiễn hơn thay vì chỉ dựa trên cảm nhận.

Xa hơn nữa, AI và các công cụ phân tích dữ liệu có thể giúp biến kho dữ liệu học tập thành “hồ sơ phát triển” của từng học sinh, hỗ trợ xây dựng lộ trình học tập cá nhân hóa, gợi ý nội dung cần bổ trợ và giúp giáo viên, phụ huynh cùng nhìn thấy sự tiến bộ của học sinh theo thời gian.

Tuy nhiên, bà Vũ Anh Tú lưu ý, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giáo viên có năng lực đọc, hiểu và sử dụng dữ liệu. Vì vậy, song song với xây dựng hạ tầng và chuẩn dữ liệu, cần đào tạo năng lực sử dụng dữ liệu cho đội ngũ giáo viên, đồng thời có những quy định chặt chẽ về bảo mật, phân quyền, sử dụng dữ liệu học sinh một cách an toàn, có trách nhiệm.

Nếu làm được điều đó, học bạ số sẽ không chỉ là một phiên bản điện tử của học bạ truyền thống, mà có thể trở thành một công cụ quan trọng để phát hiện sớm, can thiệp đúng, cá nhân hóa việc học và nâng cao chất lượng giáo dục một cách thực chất.