Mỗi độ Tết đến, khi khói hương bảng lảng trên bàn thờ gia tiên và những gia đình Việt quây quần bên mâm cơm đoàn viên, vẫn còn đó không ít mái nhà thiếu vắng một người con, người cha, người anh chưa thể trở về. Trong bối cảnh ấy, “Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong Chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative – VWAI) được khởi xướng và tài trợ bởi Chính phủ Hoa Kỳ, dự kiến chính thức triển khai từ năm 2026 tại Việt Nam, mang ý nghĩa đặc biệt nhân văn, như một nhịp cầu nối dài hành trình đoàn tụ còn dang dở.
Theo thống kê chưa đầy đủ, từ năm 1945 đến 1975, gần 1,2 triệu liệt sĩ đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến. Riêng giai đoạn 1954–1975, con số ước tính từ 850.000 đến hơn 1.000.000 chiến sĩ ngã xuống trên khắp các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia. Đến nay, vẫn còn khoảng 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt; gần 300.000 hài cốt đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. Đó là nỗi đau âm ỉ kéo dài suốt nhiều thập niên sau chiến tranh.
Dự án hiện do Texas Tech University (TTU) chủ trì thông qua Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC). Trọng tâm của sáng kiến là nghiên cứu, hệ thống hóa và giới thiệu các hồ sơ CDEC (Combined Document Exploitation Center) – tạm gọi là “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” – nhằm hỗ trợ xác minh thông tin, tìm kiếm thân nhân liệt sĩ, xác định tọa độ mộ phần tiềm năng, đồng thời trao trả lại những tài liệu, hình ảnh có giá trị lịch sử cho gia đình và cựu chiến binh.
CDEC vốn là những tài liệu thu giữ trong chiến tranh, sau đó được chụp vi phim, phân tích và lưu trữ. Nhiều năm sau khi chiến tranh kết thúc, kho vi phim này được giải mật và số hóa, hiện lưu trữ tại VNCA thuộc TTU, với khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó có khoảng 2,7 triệu trang liên quan đến Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc. Mỗi hồ sơ CDEC mang mã định danh và số đăng ký hành chính – tình báo, phản ánh thời điểm, bối cảnh và tọa độ thu giữ, từ đó cung cấp những dữ kiện quý giá cho công tác tìm kiếm người mất tích.
Theo Đại tá Đặng Vương Hưng – người sáng lập Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” – việc phối hợp giữa các nhà nghiên cứu Việt Nam và Hoa Kỳ đã được triển khai lặng lẽ trong ba năm qua. Dưới sự dẫn dắt của các học giả như Ron Milam, Steve Maxner và Alex-Thai Dinh Vo, hàng trăm nghìn hồ sơ đã được sàng lọc, biên soạn khoa học, sẵn sàng phục vụ mục tiêu nhân đạo.
Từ năm 2023 đến 2025, nhiều “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” đã được trao trả cho thân nhân liệt sĩ và cựu chiến binh. Dù không phải bản gốc, những trang in đen trắng và dữ liệu lưu trữ ấy vẫn khiến nhiều gia đình nghẹn ngào. Có người đặt hồ sơ lên bàn thờ trong đêm giao thừa; có địa phương tổ chức lễ truy điệu trang trọng, như thể “người lính đã trở về”.
Tiến sĩ Tosha Dupras – Viện trưởng Khoa học và Nghệ thuật, Đại học Texas Tech, trao trả “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” năm 2024.
Giữa không khí sum vầy của mùa xuân mới, sáng kiến TTU-VWAI không chỉ là một dự án nghiên cứu lưu trữ, mà còn là hành trình tìm lại tên tuổi, phẩm giá và sự khép lại cho hàng trăm nghìn gia đình Việt Nam. Khi những người lính tiếp tục “trở về” qua từng trang hồ sơ, từng tọa độ được xác minh, Tết dường như cũng thêm trọn vẹn – bởi đoàn viên không chỉ là hiện diện trong hiện tại, mà còn là sự kết nối với những ký ức chưa từng nguôi ngoai.
