Giữ hồn Mường trong nếp nhà sàn

Nếp nhà sàn bên dòng sông Đà

Giữa tháng Ba, khi hoa ban nở trắng ven lòng hồ sông Đà, chúng tôi có dịp đến các bản người Mường thuộc các xã Tà Hộc, Bắc Yên, Pắc Ngà (Sơn La). Những ngôi nhà sàn truyền thống nằm xen kẽ giữa núi non, lưng tựa đồi, mặt hướng ra dòng sông Đà xanh biếc, tạo nên một khung cảnh yên bình và nên thơ. Chỉ cần đặt chân tới bản, người ta đã có thể cảm nhận được nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Mường nơi đây, hiện lên qua từng nếp nhà sàn mộc mạc nhưng vững chãi theo thời gian.

Đối với người Mường, nhà sàn không chỉ là nơi ở, mà còn là không gian văn hóa gắn với đời sống tinh thần, phong tục tập quán, tín ngưỡng và nếp sống của cả cộng đồng. Mỗi ngôi nhà sàn là một phần ký ức của gia đình, của dòng họ và của cả bản làng. Vì vậy, dù cuộc sống ngày càng thay đổi, nhiều gia đình người Mường ven lòng hồ sông Đà vẫn cố gắng gìn giữ nếp nhà sàn truyền thống như một cách giữ lại cội nguồn văn hóa của dân tộc mình.

Theo sự giới thiệu của người dân, chúng tôi tìm đến ngôi nhà sàn truyền thống của gia đình ông Hà Văn Miếng ở bản Mường, xã Tà Hộc. Ngôi nhà được dựng từ năm 1984, đến nay vẫn giữ gần như nguyên vẹn hình dáng ban đầu. Những cột gỗ lớn, xà ngang, tấm ván sàn đều được làm từ các loại gỗ lõi như lim, mít rừng, nghiến nên rất chắc chắn, qua hàng chục năm vẫn bền vững, không bị mối mọt hay ẩm mốc. Mái ngói phủ rêu theo năm tháng khiến ngôi nhà mang vẻ cổ kính, trầm mặc, như một chứng nhân của thời gian.

Ông Hà Văn Miếng chia sẻ rằng, trong nhà, tài sản vật chất có thể không nhiều, nhưng giá trị lớn nhất chính là ngôi nhà sàn - nơi lưu giữ tinh thần, văn hóa và tín ngưỡng của người Mường truyền lại từ nhiều thế hệ. Ngôi nhà không chỉ là nơi sinh sống, mà còn là nơi diễn ra các nghi lễ truyền thống, nơi gia đình quây quần bên bếp lửa, nơi con cháu lớn lên và học cách sống, cách ứng xử theo phong tục của dân tộc mình.

Ông Miếng cho biết trước đây trong bản có hơn 200 hộ dân thì hầu hết đều dựng nhà sàn san sát nhau, nhìn từ xa rất đẹp. Tuy nhiên, theo thời gian, nhiều người đi làm ăn xa có điều kiện kinh tế khá hơn đã phá dỡ nhà sàn để xây nhà xây kiên cố. Đến nay, trong bản chỉ còn lại khoảng hơn chục ngôi nhà sàn truyền thống. Ông từng có ý định bán nhà sàn, nhưng rồi lại thôi vì tiếc, bởi theo ông, nếu ai cũng phá bỏ nhà sàn để làm nhà xây thì sau này con cháu người Mường sẽ không còn được nhìn thấy những nếp nhà truyền thống của dân tộc mình nữa.

Giữa cuộc sống đang đổi thay từng ngày, quyết định giữ lại ngôi nhà sàn của ông Miếng không chỉ là giữ một ngôi nhà, mà còn là giữ lại ký ức, giữ lại văn hóa của cả một cộng đồng người Mường ven lòng hồ sông Đà.

Không gian văn hóa trong từng nếp nhà

Từ xa xưa, để dựng được một ngôi nhà sàn, người Mường phải vào rừng tìm những cây gỗ thẳng, có lõi chắc. Sau đó nhờ anh em, họ hàng cùng nhau xẻ gỗ, vận chuyển về bản để dựng nhà. Toàn bộ quá trình dựng nhà trước đây đều làm thủ công, từ đục đẽo cột kèo, xẻ ván, làm mái… nên thời gian dựng một ngôi nhà có khi kéo dài gần một năm. Vì thế, ngôi nhà sàn không chỉ là tài sản của một gia đình, mà còn là công sức của cả dòng họ, của bà con trong bản.

Nhà sàn người Mường có nhiều điểm tương đồng với nhà sàn của người Thái trắng và Thái đen, nhưng vẫn có những nét riêng biệt. Sàn nhà là nơi sinh hoạt, nghỉ ngơi của gia đình; còn gầm sàn trước kia dùng để nhốt gia súc, gia cầm và để nông cụ sản xuất. Tuy nhiên, hiện nay để bảo đảm vệ sinh môi trường và phù hợp với cuộc sống hiện đại, nhiều gia đình đã cải tạo gầm sàn thành nơi sinh hoạt, phòng ngủ hoặc nơi để đồ.

Không gian trong nhà sàn thường không có vách ngăn cố định mà chỉ phân chia mang tính tượng trưng. Từ cầu thang bước lên là gian tiếp khách, phía trong là nơi sinh hoạt chung của gia đình, các gian tiếp theo là nơi ngủ của từng thế hệ. Bàn thờ thường đặt ở gian đầu hồi bên phải – vị trí trang trọng nhất trong nhà, thể hiện sự tôn kính đối với tổ tiên.

Một điểm đặc biệt trong nhà sàn Mường là số gian nhà và số bậc cầu thang thường là số lẻ, thể hiện sự sinh sôi, phát triển. Cầu thang thường có từ 5 - 7 bậc, tùy theo độ cao của sàn. Gầm sàn được thiết kế cao để chống ẩm thấp ở vùng núi.

Hai đầu hồi nhà thường có tấm ván được đục đẽo hình mặt trời hoặc ngôi sao năm cánh. Người Mường quan niệm đây là biểu tượng của trời đất, của sự bảo vệ, soi sáng cho ngôi nhà và gia đình, mang lại bình yên và hạnh phúc cho các thành viên trong gia đình.

Nhà sàn người Mường thường có nhiều cửa sổ nên mùa Đông thì ấm, mùa Hè thì mát. Vật liệu dựng nhà chủ yếu từ tự nhiên như gỗ, tre, nứa, cỏ gianh. Mái nhà thường dựng theo hình mai rùa, biểu tượng của sự bền vững, che chở cho gia đình.

Không chỉ là nơi ở, nhà sàn còn là nơi diễn ra các nghi lễ tín ngưỡng, phong tục tập quán như cúng vía, giải hạn, lễ thôi nôi, lễ cầu mùa, lễ mừng nhà mới… Nhà sàn vì thế trở thành trung tâm văn hóa của mỗi gia đình và của cả cộng đồng người Mường.

Trong nhà sàn truyền thống của người Mường, bếp lửa giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Bếp thường đặt ở giữa gian nhà, vừa để nấu ăn, sưởi ấm, vừa là nơi sinh hoạt chung của gia đình. Người Mường quan niệm, nếu nhà sàn không có bếp lửa thì không còn là nhà sàn đúng nghĩa.

Trước đây, mỗi buổi tối, cả gia đình quây quần bên bếp lửa, người già kể chuyện cho con cháu nghe về phong tục, tập quán, về cách sống, cách ứng xử trong cộng đồng. Bếp lửa vì thế không chỉ là nơi nấu ăn, mà còn là nơi truyền dạy văn hóa, nơi gắn kết các thế hệ trong gia đình.

Không gian bếp gồm bếp nấu và gác bếp. Gác bếp dùng để sấy khô lương thực, thực phẩm như cá, thịt, ngô giống, lúa giống; đồng thời treo nông cụ sản xuất. Kiềng bếp được coi là “vua bếp”, là nơi linh thiêng trong nhà. Vào dịp Tết, người Mường thường treo một bó nhỏ gồm trầu, cau, vôi, thuốc lào bên bếp để cúng vua bếp, cầu mong bình yên, no đủ, mùa màng bội thu.

Ông Mùi Văn Phùi, người có uy tín ở bản Chim Vàn, cho biết trước đây trong nhà sàn của người Mường, bếp lửa được coi là linh hồn của ngôi nhà. Đây không chỉ là nơi nấu ăn, mà còn là nơi diễn ra các hoạt động chính trong gia đình. Tuy nhiên, hiện nay, những bếp cổ gắn liền với không gian sinh hoạt trong ngôi nhà sàn như thời xưa không còn nhiều, bởi nhiều gia đình đã chuyển bếp xuống dưới cho tiện sinh hoạt, khiến không gian sinh hoạt truyền thống trong nhà sàn cũng dần thay đổi.

Ngày nay, nhiều gia đình đã chuyển bếp xuống dưới hoặc làm bếp riêng để thuận tiện sinh hoạt, nhưng vẫn có những gia đình giữ bếp lửa trong nhà sàn để sưởi ấm vào mùa Đông, để giữ lại nếp sống truyền thống của người Mường. Đối với nhiều người, bếp lửa không chỉ là nơi nấu ăn, mà còn là nơi giữ lửa cho gia đình, giữ lửa cho văn hóa dân tộc.

Giữ nhà sàn giữa nhịp sống hiện đại

Cùng với sự phát triển của xã hội, quá trình đô thị hóa và thay đổi điều kiện kinh tế đã khiến nhiều ngôi nhà sàn truyền thống dần bị thay thế bằng nhà xây hoặc nhà sàn bê tông hóa. Nhiều gia đình dựng nhà sàn hai tầng, tầng dưới xây gạch kiên cố, sàn lát gạch men, tầng trên làm bằng gỗ; mái lợp tôn hoặc ngói. Hình dáng bên ngoài vẫn giống nhà sàn truyền thống nhưng kết cấu bên trong đã thay đổi nhiều.

Việc bê tông hóa nhà sàn giúp giảm chi phí so với dựng hoàn toàn bằng gỗ, đồng thời giải quyết vấn đề thiếu nguyên vật liệu do nguồn gỗ ngày càng khan hiếm. Tuy nhiên, nếu xu hướng này phát triển mạnh thì những giá trị văn hóa gắn với nhà sàn truyền thống có nguy cơ mai một.

Ở bản Xong Pe, xã Bắc Yên, anh Đinh Văn Tùng cũng vừa dựng một ngôi nhà sàn mới thay cho ngôi nhà cũ đã xuống cấp. Anh cho biết nhiều người khuyên nên làm nhà xây cho hiện đại, nhưng gia đình đã quen sống trong nhà sàn nên vẫn quyết định dựng nhà sàn mới. Theo anh Tùng, làm nhà sàn vừa phù hợp với sinh hoạt của gia đình, vừa giữ được những giá trị văn hóa truyền thống mà ông cha để lại. Với nhiều người Mường, sống trong nhà sàn không chỉ là thói quen, mà còn là một phần nếp sống khó có thể thay đổi.

Tại xã Pắc Ngà, ông Nguyễn Văn Hà, Chủ tịch UBND xã, cho biết việc người dân cải tiến nhà sàn bằng bê tông hóa đã giúp giảm chi phí xây dựng, đồng thời phù hợp với điều kiện sinh hoạt hiện nay. Tuy nhiên, nếu xu hướng này phát triển mạnh thì những giá trị văn hóa gắn với nhà sàn truyền thống có nguy cơ mai một, vì vậy, địa phương vẫn tuyên truyền người dân giữ gìn kiến trúc nhà sàn truyền thống và định hướng gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Tại nhiều bản người Mường ven lòng hồ sông Đà, nhiều ngôi nhà sàn truyền thống đã được thay thế bằng nhà sàn cải tiến hoặc nhà xây. Dù vậy, vẫn có nhiều gia đình quyết tâm giữ nhà sàn truyền thống như một cách gìn giữ văn hóa của dân tộc mình.

Có người nói rằng, giữ một ngôi nhà sàn trong thời buổi hiện nay là điều không dễ, bởi chi phí sửa chữa, bảo dưỡng khá lớn, vật liệu gỗ ngày càng hiếm. Nhưng với nhiều người Mường, giữ nhà sàn không phải chỉ là giữ một ngôi nhà, mà là giữ lại nếp sống, giữ lại phong tục, giữ lại ký ức của cả một dòng họ.

Hiện nay, các địa phương ven lòng hồ sông Đà đều tuyên truyền người dân gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống, trong đó có việc giữ gìn nhà sàn. Một số nơi đã định hướng gắn bảo tồn nhà sàn với phát triển du lịch cộng đồng, tạo sinh kế cho người dân và góp phần bảo tồn văn hóa.

Ông Hà Văn Bui, Bí thư kiêm Trưởng bản Mường, cho biết dù nhiều ngôi nhà sàn đã bị thay thế, nhưng trong bản vẫn còn hàng chục hộ gìn giữ nhà sàn truyền thống. Người dân vẫn thường tổ chức họp bản, sinh hoạt văn nghệ, hát múa tại các ngôi nhà sàn để lan tỏa những giá trị văn hóa của dân tộc mình và để thế hệ trẻ thêm trân trọng, có ý thức giữ gìn nét đẹp truyền thống.

Những bản làng ven lòng hồ sông Đà với những nếp nhà sàn truyền thống, cảnh quan núi rừng và văn hóa đặc sắc của người Mường có tiềm năng lớn để phát triển du lịch cộng đồng. Nếu được đầu tư và quy hoạch hợp lý, đây sẽ là hướng đi giúp người dân vừa phát triển kinh tế, vừa có động lực giữ gìn nhà sàn truyền thống.

Tuy nhiên, để làm được điều đó, cần có sự vào cuộc của chính quyền, ngành văn hóa và chính người dân. Bên cạnh việc tuyên truyền nâng cao nhận thức, cần có cơ chế hỗ trợ người dân sửa chữa, tôn tạo nhà sàn, bảo tồn kiến trúc truyền thống, đồng thời hướng dẫn người dân phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững.

Những nếp nhà sàn ven lòng hồ sông Đà không chỉ là nơi ở, mà còn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa của cả một cộng đồng. Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống dần bị mai một, việc gìn giữ những nếp nhà sàn không chỉ là trách nhiệm của người Mường, mà còn là trách nhiệm chung trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Bởi lẽ, khi những nếp nhà sàn còn tồn tại, khi bếp lửa vẫn còn đỏ lửa giữa gian nhà, khi tiếng cười, tiếng nói của các thế hệ vẫn vang lên trong không gian nhà sàn, thì văn hóa người Mường ven lòng hồ sông Đà vẫn còn được tiếp nối, vẫn còn được truyền lại cho mai sau.