Theo ông Nguyễn Tiến Trung - Trưởng ban Kiểm tra thuế, Cục Thuế (Bộ Tài chính), nhiều hình thức, hành vi các doanh nghiệp (DN), tổ chức hoặc cá nhân thực hiện có tiềm ẩn những dấu hiệu rủi ro đối với quản lý thuế.
Điển hình như thông qua cho vay nội bộ, công ty mẹ chuyển tiền cho công ty con với lãi suất cao bất thường hoặc ngược lại cho vay với lãi suất thấp hoặc thậm chí không có lãi suất. Thông qua hợp đồng vay vốn, tiền được điều chuyển giữa các đơn vị (thông qua đó điều chuyển lợi nhuận, điều tiết doanh thu, chi phí) nhằm giảm lợi nhuận tính thuế đối với những đơn vị có phát sinh doanh thu.
Hình thức nữa là công ty mẹ bán hàng hóa, dịch vụ cho công ty con với giá bất thường (nhằm mục đích chuyển lợi nhuận) hoặc ngược lại công ty con mua các dịch vụ từ công ty mẹ với giá không hợp lý thông qua hình thức là các dịch vụ quản lý, tư vấn, giám sát… nhằm điều chỉnh tăng chi phí và giảm thu nhập chịu thuế thu nhập DN, tăng khấu trừ đầu vào đối với thuế VAT.
Hình thức khác là thông qua hợp đồng hợp tác đầu tư, góp vốn, tuy nhiên phân chia lợi nhuận không tương xứng với phần vốn góp, ghi nhận lợi nhuận về những đơn vị có thể được nhận ưu đãi về thuế.
Một số hình thức khác nữa là hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh có phát sinh doanh thu, dòng tiền lớn thông qua hoạt động kinh doanh thương mại điện tử, song không đăng ký, kê khai nộp thuế...
Nhận định về vấn đề này, ông Đặng Ngọc Minh - Phó Cục trưởng Cục Thuế cho biết, thực tế hiện nay vẫn tồn tại nhiều tổ chức, cá nhân phát sinh giao dịch thường xuyên với giá trị lớn thông qua tài khoản ngân hàng, nền tảng số, trung gian thanh toán hoặc đơn vị vận chuyển nhưng không phản ánh đầy đủ trên hệ thống hóa đơn điện tử và hồ sơ kê khai thuế.
Theo ông Minh, nhiều giao dịch có liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc thu nhập chịu thuế nhưng chưa được kê khai đầy đủ. Điều này khiến phương thức quản lý truyền thống dựa chủ yếu vào hồ sơ kê khai, kế toán và hậu kiểm bộc lộ nhiều hạn chế trong bối cảnh thương mại điện tử và thanh toán số phát triển nhanh.
“Việc nghiên cứu và từng bước triển khai phương thức quản lý thuế dựa trên phân tích dòng tiền đang trở thành xu hướng tất yếu của nhiều cơ quan Thuế hiện đại trên thế giới” - ông Minh nói.
Theo ông Minh, những năm gần đây ngành Thuế đã triển khai hàng loạt giải pháp số hóa như hóa đơn điện tử toàn quốc, hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền... Đây được xem là nền tảng để hình thành “hệ sinh thái dữ liệu” phục vụ quản lý thuế theo thời gian gần thực.
Trong đó, dữ liệu hóa đơn điện tử được xác định là trung tâm để cơ quan Thuế đối chiếu với các nguồn dữ liệu khác như ngân hàng, ví điện tử, sàn thương mại điện tử và đơn vị vận chuyển.
“Cơ quan Thuế sẽ lấy dữ liệu hóa đơn điện tử là trung tâm, là căn cứ để so sánh, đối chiếu với những dòng tiền khác của người nộp thuế, từ đó xác định nghĩa vụ thuế thực tế phát sinh, phân tích rủi ro và thực hiện kiểm tra nếu thực sự cần thiết”- ông Minh nói.
Còn theo chia sẻ của ông Nguyễn Tiến Trung - Trưởng Ban Kiểm tra Thuế (Cục Thuế), sự phát triển mạnh của thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và các mô hình kinh doanh xuyên biên giới đang buộc cơ quan quản lý phải thay đổi tư duy.
Mỗi giao dịch điện tử hiện đều để lại “dấu vết số” dưới dạng hóa đơn điện tử, lịch sử thanh toán ngân hàng hoặc dữ liệu trên sàn thương mại điện tử. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng để cơ quan Thuế đối chiếu doanh thu kê khai với dòng tiền thực nhận.
Cơ quan Thuế cho rằng, mô hình quản lý mới không chỉ giúp phát hiện chênh lệch bất thường mà còn nâng cao khả năng giám sát với các lĩnh vực có tốc độ giao dịch lớn như thương mại điện tử, kinh doanh trên nền tảng số, livestream bán hàng hoặc dịch vụ xuyên biên giới.
Định hướng cải cách đến năm 2030, ngành Thuế đặt mục tiêu xây dựng hệ thống quản lý hiện đại dựa trên dữ liệu lớn, kết nối liên thông với Ngân hàng Nhà nước, ngân hàng thương mại, trung gian thanh toán và các sàn thương mại điện tử.
Tuy nhiên, lãnh đạo ngành Thuế cũng nhấn mạnh việc khai thác dữ liệu dòng tiền phải được thực hiện trên cơ sở pháp luật rõ ràng, bảo đảm quyền riêng tư, bí mật kinh doanh và an toàn dữ liệu cá nhân.
