Giám tuyển bảo tàng: Từ 'hậu trường' đến người kể chuyện di sản

Không chỉ giữ vị trí sau hậu trường, giám tuyển bảo tàng đang trở thành người dẫn dắt quá trình đổi mới văn hóa và quyết định cách di sản được kể lại như thế nào.

Tuy nhiên, khi vai trò giám tuyển bảo tàng ngày càng mở rộng, hệ thống đào tạo và định danh nghề nghiệp vẫn chưa theo kịp. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết cho quá trình chuyên nghiệp hóa. Bởi vậy, chỉ trong thời gian ngắn, liên tiếp các diễn đàn chuyên môn tại Hà Nội và TPHCM đã cùng xoay quanh chủ đề “giám tuyển bảo tàng”.

Giám tuyển là “người kể chuyện”

Trong tháng 4/2026, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh và Bảo tàng Hà Nội đã tổ chức các buổi sinh hoạt khoa học và hội thảo xoay quanh chủ đề “giám tuyển bảo tàng” với sự tham gia của chuyên gia bảo tàng học - PGS.TS Jane Gavan (Đại học Sydney, Úc) cùng đông đảo nhà quản lý trong lĩnh vực văn hóa. Sự nối tiếp của các sự kiện cho thấy, giám tuyển đang trở thành nhân tố trung tâm trong tiến trình đổi mới hoạt động bảo tàng tại Việt Nam.

Một trong những điểm chung tại các diễn đàn là việc nhìn nhận lại vai trò của giám tuyển. Theo PGS.TS Jane Gavan, giám tuyển ngày nay không đơn thuần là người bảo quản hiện vật hay nghiên cứu chuyên môn, mà đã trở thành “người kể chuyện” trong không gian trưng bày. Họ là người lựa chọn, sắp xếp và kết nối các hiện vật để tạo mạch nội dung có ý nghĩa, giúp công chúng tiếp cận di sản theo cách sinh động và gần gũi hơn.

“Giám tuyển không chỉ là một chức danh cá nhân, đó là một tiến trình lãnh đạo tập thể”, PGS.TS Jane Gavan nhấn mạnh, đồng thời cho rằng công tác giám tuyển đòi hỏi sự phối hợp liên ngành giữa nghiên cứu, thiết kế, giáo dục và truyền thông. Thông qua công nghệ, thiết kế trải nghiệm và kỹ năng kể chuyện đa thanh âm, giám tuyển sẽ giúp xây dựng niềm tin cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.

Tâm huyết và sự chỉn chu của giám tuyển sẽ khiến mỗi triển lãm không chỉ là tổ chức trình bày hiện vật, mà là một diễn ngôn văn hóa, nơi quá khứ được diễn giải dưới ánh sáng của hiện tại, gắn với những vấn đề và trải nghiệm của xã hội đương đại.

Theo ông Jonathan Baker - Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, sự thay đổi vai trò của giám tuyển gắn liền với nhu cầu thay đổi của chính các bảo tàng. Trong bối cảnh hiện nay, bảo tàng không còn được nhìn nhận như “kho lưu trữ tĩnh lặng”, mà đang trở thành không gian trải nghiệm, trung tâm giáo dục và nơi đối thoại xã hội. Vì vậy, cần “tái hình dung vai trò lãnh đạo và thực hành giám tuyển” để đáp ứng yêu cầu phát triển mới, hướng tới một hệ sinh thái bảo tàng sáng tạo bền vững.

GS Nguyễn Thu Anh - Viện trưởng Viện Đại học Sydney Việt Nam, đặt câu hỏi làm thế nào để bảo tàng không chỉ lưu giữ ký ức, mà còn kết nối con người với cội nguồn, nuôi dưỡng đối thoại và truyền cảm hứng cho thế hệ tương lai? Bà Thu Anh cho rằng, chìa khóa nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và đổi mới, giữa công nghệ, nghệ thuật và ký ức, trong đó giám tuyển đóng vai trò then chốt.

Tại Hội thảo chuyên đề “Giám tuyển bảo tàng: Giám tuyển, thiết chế và chính sách”, ông Nguyễn Tiến Đà - Giám đốc Bảo tàng Hà Nội, nhấn mạnh những giá trị văn hóa, lịch sử của bảo tàng chỉ thực sự được “mở khóa” khi có sự kết nối chặt chẽ giữa các chủ thể. Trong quá trình đó, giám tuyển chính là người trung gian, biến tri thức thành trải nghiệm cụ thể.

PGS.TS Jane Gavan tại hội thảo chuyên đề 'Giám tuyển bảo tàng: Giám tuyển, thiết chế và chính sách' diễn ra tại Bảo tàng Hà Nội. Ảnh: BTHN.

Quyết định sức sống của bảo tàng

Dù vai trò giám tuyển ngày càng được khẳng định, nhưng lĩnh vực này vẫn tồn tại nhiều khoảng trống. Trên thực tế, các hoạt động mang bản chất giám tuyển, từ xây dựng kịch bản trưng bày, thiết kế không gian đến tổ chức chương trình giáo dục và kết nối cộng đồng… đã được triển khai ở nhiều bảo tàng. Tuy nhiên, những thực hành này chưa được định danh rõ ràng như một lĩnh vực nghề nghiệp độc lập.

PGS.TS Jane Gavan khẳng định, giám tuyển không chỉ là một chức danh cá nhân, mà đó là một tiến trình lãnh đạo tập thể. Khái niệm “giám tuyển” chỉ thực sự phổ biến tại Việt Nam từ sau thời kỳ Đổi mới và đến nay vẫn thiếu một hệ thống đào tạo bài bản.

Phần lớn những người làm công việc này đang hoạt động kiêm nhiệm hoặc theo dự án, chưa hình thành một đội ngũ chuyên nghiệp ổn định. Khoảng cách giữa yêu cầu thực tiễn và năng lực đào tạo đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với quá trình chuyên nghiệp hóa hoạt động bảo tàng.

Từ kinh nghiệm thực tiễn, bà Huỳnh Ngọc Vân - nguyên Giám đốc Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, cho rằng yếu tố quyết định để bảo tàng phát triển là phải “đứng vững trong lòng công chúng”. Điều này phụ thuộc rất lớn vào chất lượng trưng bày và khả năng tạo trải nghiệm, tức là công tác giám tuyển.

“Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh chuyển sang cơ chế tự chủ tài chính từ năm 2014 đã cho thấy, khi nội dung được đầu tư đúng hướng, bảo tàng có thể duy trì lượng khách ổn định và tạo nguồn thu bền vững. Ngược lại, nếu thiếu sức hấp dẫn, bảo tàng khó phát huy hết tiềm năng”, bà Vân cho hay.

Sinh hoạt khoa học về chủ đề đề giám tuyển do Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức. Ảnh: BTTPHCM

Ở khu vực tư nhân, những mô hình như Bảo tàng Nghệ thuật Quang San lại chứng minh hướng đi linh hoạt hơn, với việc xây dựng cộng đồng, kết nối nghệ sĩ và đa dạng hóa hoạt động. Trong tất cả các công đoạn, giám tuyển là người giữ vai trò then chốt trong việc tạo nội dung và định hình trải nghiệm.

Theo giám tuyển độc lập Vân Vi, giám tuyển không còn là một nghề đơn tuyến, mà là sự kết hợp của nhiều vai trò: Người gìn giữ di sản, nhà nghiên cứu, người sáng tạo triển lãm, nhà giáo dục công chúng, cầu nối cộng đồng và người dẫn dắt chuyển đổi số.

Nếu ví giám tuyển với kiến trúc sư trong việc xây dựng một công trình, thì giám tuyển không chỉ là kiến trúc sư, mà còn là người hoạch định, vẽ thiết kế, giám sát, đốc công…

Bà Vân Vi cũng cho rằng, giám tuyển còn là tác nhân văn hóa, góp phần đưa những vấn đề đương đại vào không gian bảo tàng, từ đó khơi gợi tư duy phản biện và đối thoại xã hội. Sự mở rộng này khiến giám tuyển trở thành một chuyên gia liên ngành, hội tụ của tri thức, sáng tạo và năng lực kết nối.