Trọng tâm của chiến lược này là tập trung nguồn lực có chọn lọc, gắn tự chủ với trách nhiệm giải trình, nhằm nâng chuẩn các ngành, lĩnh vực mũi nhọn đạt tầm cỡ quốc tế.
Hợp tác để có nghiên cứu xuất sắc
Vừa qua, Đại học Quốc gia TPHCM đã sáp nhập Trung tâm Nghiên cứu Vật liệu cấu trúc Nano và Phân tử (INOMAR) và Viện Công nghệ Nano (INT) thành Viện Công nghệ vật liệu tiên tiến (AMTI). Việc sáp nhập nhằm xây dựng và vận hành hiệu quả mô hình kết nối viện - trường trong nghiên cứu xuất sắc thuộc hệ thống Đại học Quốc gia TPHCM.
Theo PGS.TS Đoàn Lê Hoàng Tân - Phó Viện trưởng Viện Công nghệ vật liệu tiên tiến, khác với mô hình tổ chức nghiên cứu khép kín truyền thống, AMTI triển khai mô hình mở “Open Center” với mức độ chia sẻ cao. Các nhà khoa học từ các trường thành viên Đại học Quốc gia TPHCM tham gia hoạt động nghiên cứu của viện, cùng chia sẻ trách nhiệm chuyên môn, quyền lợi học thuật và hạ tầng nghiên cứu trên nguyên tắc minh bạch, hiệu quả.
Trước đó, Trung tâm INOMAR đã được định hình ngay từ đầu như một “Open Center”, nơi giảng viên, nghiên cứu viên và doanh nghiệp có thể cùng làm việc, hợp tác và sáng tạo. Nguyên tắc “mở” này giúp viện trở thành hạt nhân kết nối tri thức trong hệ sinh thái khoa học của Đại học Quốc gia TPHCM, thúc đẩy triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu liên ngành quy mô lớn.
Về nhân sự, PGS.TS Đoàn Lê Hoàng Tân cho biết các nhà khoa học từ các trường thành viên Đại học Quốc gia TPHCM có thể tham gia nhóm nghiên cứu tại viện, cùng định hướng đề tài, hướng dẫn nghiên cứu sinh và học viên sau đại học, công bố khoa học, đồng thời xây dựng các đề xuất nghiên cứu lớn, quy mô quốc gia. Mô hình này xóa nhòa ranh giới hành chính giữa “viện” và “trường”, chuyển trọng tâm sang phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh theo chuyên môn. Điều này thể hiện qua tỷ lệ bài báo quốc tế có hợp tác nội hệ thống luôn đạt trên 80% trong giai đoạn 2021 - 2024.
Song song đó, các phòng thí nghiệm liên kết tạo nên năng lực thực thi của mô hình thông qua cơ chế sử dụng chung hạ tầng, chuẩn hóa quy trình và tiêu chuẩn nghiên cứu. Từ nền tảng này, nhiều kết quả khoa học nổi bật như các bài báo Q1, công bố trong Nature Index và các sáng chế quốc tế đã được hình thành, với các bên cùng công bố và chia sẻ quyền lợi, khẳng định hiệu quả của mô hình hợp tác tri thức và chia sẻ tài nguyên.
Mô hình nhân sự kiêm nhiệm và phòng thí nghiệm liên kết không chỉ thúc đẩy các công trình khoa học có tác động cao, đào tạo đội ngũ nghiên cứu trẻ chất lượng, mà còn định vị viện như một trung tâm mở (Open Center), hạt nhân phát huy sức mạnh toàn hệ thống Đại học Quốc gia TPHCM.
Đây là nền tảng để hình thành các nhóm nghiên cứu xuất sắc, hướng tới xây dựng Trung tâm Xuất sắc (CoE) trong tương lai, đồng thời nâng cao vị thế quốc tế của viện và các trường thành viên. AMTI phát triển theo xu hướng hội nhập quốc tế, gắn nghiên cứu khoa học với đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao theo chủ trương của Nhà nước, góp phần xây dựng Đại học Quốc gia TPHCM trở thành đại học nghiên cứu hàng đầu trong khu vực.
Với nhóm ngành khoa học sức khỏe, PGS.TS.BS Phạm Anh Vũ Thụy - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Sức khỏe (Đại học Quốc gia TPHCM) cho rằng, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo nhấn mạnh yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện và hiện đại hóa giáo dục đại học.
Nghị quyết yêu cầu gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời thu hút và trọng dụng nhân tài.
Ông Thụy cho rằng, đây là hành lang pháp lý quan trọng để các cơ sở đào tạo và nghiên cứu trong lĩnh vực sức khỏe hoạch định chiến lược phát triển, vừa nâng cao chất lượng đào tạo, vừa thúc đẩy nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, gắn chặt với thực tiễn chăm sóc sức khỏe nhân dân và hội nhập quốc tế.
Trên cơ sở đó, để nâng chuẩn ngành khoa học sức khỏe, các cơ sở đào tạo cần chú trọng phát triển đội ngũ giảng viên và nhà khoa học trình độ cao, có khả năng dẫn dắt các lĩnh vực nghiên cứu mũi nhọn; đồng thời đầu tư đồng bộ vào hạ tầng, phòng thí nghiệm và trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế nhằm gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo, thực hành và nghiên cứu.
Bên cạnh đó, nhà trường cần đổi mới cơ chế quản trị đại học theo hướng mở rộng tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình, tạo điều kiện phát triển theo các mô hình tiên tiến. Đồng thời, cần khuyến khích tinh thần khởi nghiệp đổi mới sáng tạo trong sinh viên, đặc biệt ở các lĩnh vực công nghệ y tế, thiết bị y sinh, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.
Theo PGS.TS Phạm Anh Vũ Thụy, các cơ sở giáo dục đại học cần đổi mới chương trình đào tạo theo chuẩn quốc tế, rà soát toàn diện các chương trình đào tạo đại học và sau đại học theo chuẩn năng lực quốc tế, đồng thời phát triển các chương trình tích hợp liên ngành và đào tạo dựa trên năng lực. Sinh viên cần được tiếp cận sớm với thực hành lâm sàng, phòng mô phỏng, cơ sở y tế cộng đồng và hoạt động nghiên cứu khoa học nhằm hình thành đội ngũ nhân lực sức khỏe có chuyên môn vững, năng lực công nghệ và tư duy phân tích.
Nhà trường xác định nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo là trụ cột phát triển then chốt. Trong đó, cần xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh ở các lĩnh vực chiến lược như y học chính xác, công nghệ gen, sinh học phân tử, công nghệ nano, vật liệu y học, trí tuệ nhân tạo trong y tế và dịch tễ học hiện đại; đồng thời tăng cường liên kết với các đơn vị khác để khai thác thế mạnh hệ thống, thúc đẩy công bố quốc tế và triển khai các đề tài quy mô lớn.
Cơ sở giáo dục giữ vai trò nòng cốt trong phát triển mô hình bệnh viện học thuật trong trường học. Khi đi vào hoạt động, bệnh viện sẽ trở thành trung tâm đào tạo, nghiên cứu và điều trị theo mô hình hiện đại; đồng thời tham gia chuẩn hóa đào tạo lâm sàng, ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong chẩn đoán, điều trị, tổ chức nghiên cứu lâm sàng và phát triển sản phẩm khoa học - công nghệ.
Sinh viên Học viện Hàng không Việt Nam (TPHCM). Ảnh: Lâm Ngọc
Lấy chất lượng làm “lõi” cạnh tranh
Dưới góc nhìn chuyên gia dự báo thị trường và phát triển nguồn nhân lực, ông Trần Anh Tuấn cho rằng, cốt lõi của một đại học xuất sắc không nằm ở vẻ hào nhoáng bên ngoài, mà ở chiều sâu chất lượng giảng viên, hạ tầng công nghệ và khả năng thích ứng linh hoạt với thị trường lao động tương lai.
Trong bối cảnh thị trường lao động biến đổi nhanh chóng đến năm 2026 và xa hơn, thách thức lớn nhất không còn là số lượng việc làm, mà là yêu cầu ngày càng khắt khe về kỹ năng và trình độ. Vì vậy, chính sách đầu tư đột phá đầu tiên và quan trọng nhất phải là đầu tư cho nguồn nhân lực chất lượng cao.
Theo ông Tuấn, đội ngũ giảng viên là yếu tố quyết định sự thành bại của bất kỳ cơ sở giáo dục nào. Để đạt chuẩn quốc tế, các trường đại học cần có chính sách đủ mạnh để thu hút nhân tài quốc tế, xây dựng chế độ đãi ngộ cạnh tranh, đồng thời thiết kế các chương trình đào tạo giảng viên trong nước bài bản, dài hạn, từ bậc đại học đến nghiên cứu sinh, nhằm tạo lớp kế cận đủ năng lực.
Cùng với con người, hạ tầng công nghệ trong kỷ nguyên 4.0 cần được hiểu như một hệ sinh thái công nghệ toàn diện, bao gồm phòng thí nghiệm chuyên sâu, thư viện số hóa và các nền tảng học tập trực tuyến ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data). Công nghệ giúp xóa nhòa khoảng cách địa lý, tạo điều kiện để sinh viên Việt Nam tiếp cận nguồn tri thức toàn cầu.
Ông Tuấn cũng nhấn mạnh vai trò của hợp tác công - tư trong nâng cao tính thực tiễn của đào tạo. Các trường đại học cần được trao quyền tự chủ cao hơn để linh hoạt cập nhật xu hướng, đồng thời tăng cường hợp tác sâu với doanh nghiệp và tổ chức quốc tế, từ khâu thiết kế chương trình đến đặt hàng đào tạo, giúp sinh viên và nhà trường chủ động nâng cấp kỹ năng số và kỹ năng mềm.
Sinh viên Trường Đại học Nông Lâm TPHCM trong một cuộc thi về đổi mới sáng tạo. Ảnh: Lâm Ngọc
Từ tư duy “dàn trải” đến sứ mệnh dẫn dắt
Từ kinh nghiệm quản lý thực tiễn, TS Trần Đình Lý - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TPHCM, cho rằng rào cản lớn hiện nay là tư duy đầu tư dàn trải và cơ chế “đồng phục” áp dụng cho mọi trường. Để bứt phá, cần chuyển từ “đầu tư theo cơ sở” sang “đầu tư theo sứ mệnh và năng lực dẫn dắt”, phân bổ nguồn lực dựa trên năng lực thực chất và cam kết đầu ra, thay vì quy mô hay yếu tố hành chính.
Ông Lý đề xuất Nhà nước cần xác định rõ những đại học, ngành mũi nhọn đủ nền tảng về đội ngũ, truyền thống học thuật và hệ sinh thái nghiên cứu để giao vai trò “đầu tàu”, với nguyên tắc đầu tư tập trung, có chọn lọc, có cam kết và có tính lan tỏa.
Để thực hiện điều này, các trường đại học xuất sắc cần cơ chế đặc thù, bao gồm quyền tự chủ cao trong tuyển dụng nhân tài với mức lương cạnh tranh quốc tế, cơ chế tài chính dài hạn 5 - 10 năm và cho phép thử nghiệm các mô hình quản trị đại học hiện đại theo thông lệ quốc tế.
Đồng thời, cần tránh nguy cơ hình thành các “ốc đảo tinh hoa”, bởi sự lan tỏa mới là thước đo cuối cùng của hiệu quả chính sách. Các trường được đầu tư trọng điểm phải có trách nhiệm chia sẻ học liệu, chương trình, mô hình quản trị và dẫn dắt mạng lưới nghiên cứu cho toàn hệ thống.
Nhìn chung, các chuyên gia giáo dục đại học thống nhất rằng nguồn lực Nhà nước đóng vai trò “vốn mồi chiến lược”, nhưng một hệ sinh thái đầu tư bền vững cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và quốc tế.
Việc tập trung đầu tư vào các ngành mũi nhọn như công nghệ thông tin, kỹ thuật, y dược, cùng các lĩnh vực có tiềm năng công bố quốc tế và chuyển giao công nghệ cao, sẽ góp phần định vị thương hiệu giáo dục Việt Nam trên bản đồ thế giới. Tuy nhiên, tự chủ cao phải đi đôi với trách nhiệm giải trình chặt chẽ, dựa trên các chỉ số đo lường cụ thể về chất lượng và hiệu quả nghiên cứu.
TS Trần Đình Lý nhấn mạnh đột phá trong giáo dục đại học không bắt đầu từ việc chi nhiều hơn, mà từ việc chi đúng chỗ, đúng người, đúng cơ chế và đúng mục tiêu. Chỉ khi hình thành được các đại học và ngành học đạt chuẩn quốc tế, vận hành bằng cơ chế thông thoáng và sở hữu đội ngũ nhân lực tinh hoa, hệ thống giáo dục đại học Việt Nam mới thực sự bứt phá và khẳng định vị thế trên bản đồ thế giới.
