Dòng họ Hoàng Nghĩa (Nghệ An): Mạch nguồn trung quân ái quốc

Trong lịch sử, dòng họ có 18 vị Quận công cùng nhiều danh sĩ kiệt xuất, góp phần làm rạng danh vùng đất học. Chữ “Nghĩa” do vua ban không chỉ là vinh dự, mà còn trở thành mạch nguồn văn hóa, hun đúc lý tưởng phụng sự quốc gia, dân tộc qua nhiều thế hệ.

Khởi dựng cơ đồ từ lòng tận trung

Dòng họ Hoàng Nghĩa có nguồn gốc từ huyện Kim Động, tỉnh Sơn Nam xưa (nay thuộc Hưng Yên), là dòng tộc trâm anh thế phiệt, sản sinh nhiều bậc trung nghĩa, kiệt xuất, có công với dân với nước. Truyền thống ấy được lưu truyền qua câu ca: “Họ Hoàng mười tám Quận công/ Em về Hoàng Nghĩa cho đáng con ông cháu bà”, như một niềm tự hào về dòng dõi hiển đạt và danh giá.

Ở đời thứ 6, tiêu biểu có ông Hoàng Thế Kiều (1540-1587), giữ chức Đô đốc Tổng binh Nghệ An. Đầu thế kỷ XVI, khi triều Hậu Lê rơi vào biến động và nhà Mạc nổi lên, vua Lê Thế Tông đã cử ông đem quân xuất trận. Dưới ngọn cờ “Phù Lê diệt Mạc”, Hoàng Thế Kiều lập nhiều chiến công, góp phần giữ vững vị thế của triều đình nhà Lê tại xứ Nghệ.

Nhờ công trạng to lớn, ông được phong chức Thiếu phó, tước Thạch Quận công, tiếp tục giữ trọng trách Đô đốc Tổng binh xứ Nghệ và được ban thưởng vàng bạc, đất đai. Tuy nhiên, trong một trận ác chiến, ông đã anh dũng hy sinh. Thương tiếc vị tướng trung dũng, nhà vua đặc ân cho con cháu đổi chữ lót từ Hoàng Thế sang Hoàng Nghĩa.

Đây là một ân sủng hiếm thấy trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Chữ “Nghĩa” do vua ban không chỉ là danh xưng, mà còn là sự ghi nhận phẩm chất trung quân ái quốc, trở thành dấu mốc để dòng họ Hoàng Nghĩa bước vào sử sách như một dòng tộc công thần tiêu biểu.

Thạch Quận công Hoàng Nghĩa Kiều có ba người con trai. Con trưởng là Hoàng Nghĩa Giá; con thứ hai là Hoàng Nghĩa Thân, được phong Thái phó Chiêu Quận công, hậu duệ hiện còn sinh sống tại Hưng Yên, trong đó có những nhân vật nổi tiếng như Động Quận công Hoàng Nghĩa Giao. Con trai thứ ba là Phú Quận công Hoàng Nghĩa Lương. Do thân mẫu là người Nghệ An, ông được chúa Trịnh cho phép vào lập nghiệp tại quê ngoại.

Tiếp nối sự nghiệp của cha, Phú Quận công Hoàng Nghĩa Lương góp phần củng cố vị thế dòng họ trên cả phương diện chính trị và quân sự, đặc biệt ở vùng Nghệ An. Theo gia phả, ông có công lớn trong việc trấn giữ vùng biên thùy phía Nam, bảo vệ kỷ cương phép nước trong bối cảnh giao tranh gay gắt giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài.

Không chỉ nổi danh với các Quận công và bậc danh sĩ khoa bảng, dòng họ Hoàng Nghĩa còn tự hào về những người phụ nữ tiêu biểu, hội tụ phẩm chất truyền thống của phụ nữ Việt Nam: thông tuệ, đức hạnh, khiêm nhường và tần tảo. Tiêu biểu nhất là bà Hoàng Thị Loan – thân mẫu Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cuộc đời và nhân cách của bà không chỉ là niềm tự hào của dòng tộc Hoàng Nghĩa, mà còn là biểu tượng đẹp về những giá trị nhân văn bền bỉ của người phụ nữ xứ Nghệ.

Mảnh đất Phúc Chỉ (làng Nhân Hậu, xã Kim Liên) bên dòng sông Lam.

Nhà thờ họ Hoàng Nghĩa tại làng Nhân Hậu.

Mạch ngầm khoa bảng và những vị quan an dân

Ngày nay, con cháu họ Hoàng Nghĩa tại Nghệ An sinh sống đông đảo ở nhiều địa phương như Hưng Nguyên, Nam Đàn, Thanh Chương (cũ), có nhiều đóng góp cho sự nghiệp xây dựng quê hương, đất nước. Tiêu biểu là chi họ Hoàng Nghĩa ở Phúc Chỉ (nay là làng Nhân Hậu, xã Kim Liên), nơi có nhiều người học hành đỗ đạt, nổi bật như Hoàng Thế Viêm, Hoàng Đa Trợ, Hoàng Đình Trác…

Theo gia phả chi họ Hoàng Nghĩa ở Phúc Chỉ, thủy tổ là ông Hoàng Thế Viêm (1708-1770), sống dưới thời vua Lê Dụ Tông. Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, mẫn tiệp, giàu chí khí. Năm 22 tuổi, ông đỗ Hương Cống (kỳ thi Hương năm 1730), sau đó được bổ nhiệm làm Tri huyện Đông Triều (Quảng Ninh).

Trong thời gian làm quan, ông được đánh giá là mẫn cán, liêm chính, lối sống giản dị, gần dân, không phiền nhiễu dân chúng; nhiều chính sách tiến bộ do ông đề xuất đã góp phần ổn định xã hội, phát triển kinh tế, mang lại cuộc sống yên ổn cho nhân dân, được người dân Đông Triều kính trọng.

Con trai ông là Hoàng Đa Trợ (1758-1831). Mồ côi cha từ nhỏ, ông được mẹ tần tảo nuôi dưỡng. Đến 19 tuổi mới bắt đầu theo nghiệp đèn sách, song nhờ tư chất thông minh và sự chăm chỉ, ông sớm thành đạt, đỗ Sinh đồ năm 25 tuổi. Sau khi đỗ đạt, ông đã đóng góp tiền công đức xây dựng nhà thờ họ ba gian bằng gỗ lim để thờ phụng tổ tiên.

Trong sự nghiệp quan trường, Hoàng Đa Trợ từng đảm nhiệm nhiều chức vụ như Hữu ti thừa câu kê trấn Nghệ An (hàng tòng lục phẩm), sau đó làm Tri huyện Chân Lộc (Nghệ An) từ năm 1807. Trong thời gian này, ông cho dựng bia đá tại nhà thờ họ nhằm ghi lại nguồn gốc dòng tộc và tôn vinh sự nghiệp của thân phụ.

Suốt 25 năm làm quan, ông được ghi nhận là người thanh liêm, chính trực, tận tụy với dân; đồng thời tích cực đóng góp xây dựng đình, đền và các công trình làng xã. Sau khi qua đời, nhân dân địa phương đã rước linh vị ông vào đình phụ tế để tưởng nhớ công lao và đức độ.

Nhà thờ 3 gian bằng gỗ lim được bảo tồn nguyên vẹn.

Bia đá hơn 200 năm tuổi ghi công lao tổ tiên dòng họ.

Bốn mặt thân bia khắc chữ Hán.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản dòng tộc

Nhà thờ họ Hoàng Nghĩa ở Phúc Chỉ được xây dựng năm Bính Thìn (1796), là nơi thờ tự tiên tổ và các bậc tiền nhân có công với nước, được các triều đại ban sắc phong như Hoàng Thế Viêm, Hoàng Đa Trợ, Hoàng Đình Trác… Trải qua nhiều biến cố lịch sử, di tích vẫn giữ nguyên kết cấu kiến trúc truyền thống gồm nhà thờ một gian hai hồi, mái ngói âm dương và nhà truyền thống.

Nơi đây còn lưu giữ nhiều hiện vật quý như bia đá, tôn lục, gia phả, văn cúng chữ Hán, long ngai bài vị, câu đối… Đáng chú ý là tấm bia đá khởi dựng hơn hai thế kỷ trước và các bản Tuân lục do Bộ Lại cấp cho ông Hoàng Đình Trác vẫn còn nguyên vẹn.

Về nghệ thuật kiến trúc, các mảng chạm trên bẩy hiên nhà thờ mang nhiều đề tài truyền thống như cây cổ thụ hóa hươu, trúc hóa rồng, mai hóa phượng… thể hiện ước vọng về truyền thống khoa bảng, hiếu học của dòng tộc. Năm 2017, nhà thờ họ Hoàng Nghĩa ở Phúc Chỉ được UBND tỉnh Nghệ An công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh.

Giữa nhịp sống hiện đại, những giá trị cốt lõi của tổ tiên vẫn được con cháu họ Hoàng Nghĩa trân trọng gìn giữ. Ông Hoàng Minh Phương (SN 1950), Trưởng Hội đồng gia tộc, chia sẻ rằng sự thành đạt của các thế hệ hôm nay luôn gắn với truyền thống hiếu học, khí tiết thanh cao mà cha ông để lại.

Hằng năm, dòng họ duy trì ba kỳ tế họ lớn, không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là dịp gắn kết các thế hệ. Nhà thờ họ tại Phúc Chỉ cùng các nhà thờ chi nhánh trở thành nơi để con cháu từ khắp nơi trở về tri ân tổ tiên, gặp gỡ, chia sẻ kinh nghiệm sống và tiếp nối truyền thống gia tộc.

Song song với việc bảo tồn di tích, dòng họ còn chú trọng công tác khuyến học, khuyến tài thông qua quỹ học bổng hỗ trợ học sinh, sinh viên vượt khó và vinh danh những người có học hàm, học vị cao. Theo ông Phương, sự trưởng thành của thế hệ trẻ hôm nay chính là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của truyền thống hiếu học và khát vọng vươn lên.

Hành trình của dòng họ Hoàng Nghĩa là sự nối tiếp giữa quá khứ hào hùng và hiện tại trách nhiệm. Chữ “Nghĩa” được vua ban từ hơn bốn thế kỷ trước vẫn là sợi dây tinh thần gắn kết các thế hệ, hun đúc lòng yêu nước và ý thức phụng sự cộng đồng. Dòng chảy truyền thống ấy tiếp tục nuôi dưỡng những lớp người mới, đóng góp trí tuệ và tâm huyết cho sự phát triển của quê hương, đất nước trong thời đại hôm nay.