Những bao viên nén gỗ vốn thường được nhìn thấy tại các nhà máy sản xuất nhiên liệu sinh khối đang xuất hiện ở một nơi khá bất ngờ tại Việt Nam, đó là các nhà máy nhiệt điện than.
Thay vì chỉ đưa than vào lò hơi, Vinacomin Power và công ty năng lượng Nhật Bản eREX đang thử trộn thêm dăm gỗ hoặc viên nén gỗ vào nhiên liệu, sau đó cùng đốt trong một tổ máy hiện hữu. Tỷ lệ thử nghiệm tại một nhà máy đã lên tới 30%.
Trong chưa đầy một năm, hai nhà máy nhiệt điện than của Vinacomin Power đã hoàn thành thử nghiệm và một nhà máy thứ ba dự kiến tiếp tục tham gia ngay trong tháng 9/2026.
3 nhà máy thử nghiệm
Cuộc thử nghiệm đầu tiên diễn ra tại Nhà máy nhiệt điện Na Dương từ tháng 9 đến tháng 11/2025. eREX và Vinacomin Power sử dụng dăm gỗ, tăng dần tỷ lệ đồng đốt từ 5% lên 20% tại một trong hai tổ máy công suất 55 MW.
Theo eREX, đây là lần đầu tiên hoạt động đồng đốt sinh khối được thử nghiệm tại một nhà máy nhiệt điện than đang vận hành ở Việt Nam. Ngoài khả năng đốt chung hai loại nhiên liệu, thử nghiệm còn được dùng để đánh giá các vấn đề thực tế như vận chuyển và đưa sinh khối vào hệ thống nhiên liệu hiện hữu.
Thử nghiệm đầu tiên diễn ra tại nhà máy nhiệt điện Na Dương
Một tháng sau khi thử nghiệm tại Na Dương kết thúc, hai bên chuyển sang Nhà máy nhiệt điện Cao Ngạn tại Thái Nguyên.
Lần này nhiên liệu sinh khối không còn là dăm gỗ mà là viên nén gỗ. Ban đầu eREX dự kiến tăng tỷ lệ từ 5% lên tối đa 20%. Tuy nhiên, trong cuộc thử ngày 5/1/2026, tổ máy số 2 của Cao Ngạn đã đạt tỷ lệ đồng đốt 30%. Toàn bộ chương trình thử nghiệm kết thúc ngày 13/1.
Cao Ngạn có hai tổ máy, mỗi tổ công suất 57,5 MW. Theo công bố của eREX, ở mức đồng đốt 30%, lượng phát thải CO2 tại khâu phát điện có thể giảm tối đa khoảng 30% so với trường hợp chỉ sử dụng than.
Sau hai cuộc thử nghiệm đầu tiên, eREX và Vinacomin Power ký một biên bản ghi nhớ mới ngày 16/4/2026 để chuyển sang giai đoạn nghiên cứu thương mại hóa đồng đốt sinh khối tại các nhà máy điện than hiện hữu.
Đáng chú ý, hai bên dự kiến cùng nghiên cứu cơ chế giá điện, khung pháp lý, phương án tài chính và hiệu quả kinh tế. eREX thậm chí cho biết hai bên sẽ thảo luận khả năng doanh nghiệp Nhật Bản tham gia vốn vào một số nhà máy điện than hiện hữu tại Việt Nam.
Lựa chọn là Nhà máy nhiệt điện Nông Sơn.
Theo tài liệu kết quả kinh doanh quý I năm tài chính 2027 của eREX, Nông Sơn có công suất 30 MW và chương trình thử nghiệm dự kiến bắt đầu trong tháng 9/2026. Tỷ lệ sinh khối sẽ được nâng từng bước từ 5% lên 20%, sử dụng cả dăm gỗ và viên nén gỗ.
Nông Sơn là một nhà máy nhỏ với công suất thiết kế 30 MW, hòa lưới đầu năm 2015 và có khả năng cung cấp trên 160 triệu kWh điện mỗi năm.
Vì sao lại cho gỗ vào nhà máy điện than?
Quy hoạch điện VIII đặt mục tiêu giảm dần vai trò của nhiệt điện than. Định hướng hiện tại là các nhà máy đã vận hành 20 năm sẽ được xem xét chuyển đổi nhiên liệu sang sinh khối hoặc amoniac khi giá thành phù hợp. Những nhà máy trên 40 năm nếu không thể chuyển đổi sẽ phải dừng hoạt động.
Đến năm 2050, quy hoạch đặt mục tiêu không còn sử dụng than để phát điện, công suất nhiệt điện than về 0 MW, trong khi khoảng 25.798 MW nhiệt điện được định hướng vận hành bằng sinh khối hoặc amoniac.
Đồng đốt sinh khối là một cách đi trung gian. Nhà máy chưa phải bỏ hoàn toàn than ngay lập tức, nhưng có thể giảm dần tỷ lệ sử dụng nhiên liệu hóa thạch bằng cách đưa sinh khối vào lò hơi hiện hữu.
Na Dương và Cao Ngạn đặc biệt phù hợp với hướng đi này khi đều là những nhà máy đã vận hành khoảng hai thập kỷ. Theo tài liệu của eREX, Na Dương đưa vào vận hành từ năm 2005, còn Cao Ngạn khoảng năm 2007. Cả hai đều sử dụng lò hơi tầng sôi tuần hoàn, công nghệ có khả năng tiếp nhận tương đối linh hoạt nhiều loại nhiên liệu.
Còn Nông Sơn mới vận hành từ năm 2015 nên chưa thuộc nhóm nhà máy đã chạy trên 20 năm.
Việt Nam vốn đã là một trong những nước xuất khẩu viên nén gỗ lớn trên thế giới. Riêng năm 2024, xuất khẩu viên nén đạt khoảng 6 triệu tấn, đem về hơn 805 triệu USD. Nhật Bản và Hàn Quốc chiếm trên 90% lượng hàng xuất khẩu. Sang năm 2025, giá trị xuất khẩu viên nén đã vượt mốc 1 tỷ USD.
Những cuộc thử nghiệm tại Na Dương, Cao Ngạn và Nông Sơn cho thấy loại nhiên liệu ấy có thể bắt đầu được tiêu thụ ở quy mô lớn ngay trong nước nếu mô hình đồng đốt được thương mại hóa.
Tham vọng của Tập đoàn Nhật Bản
Về phía eREX, Tập đoàn Nhật Bản đưa nhà máy viên nén tại Tuyên Quang vào sản xuất từ tháng 3/2025. Công ty cũng đang phát triển các nhà máy điện sinh khối riêng tại Việt Nam, trong đó nhà máy Hậu Giang công suất 20 MW đã hoạt động, còn hai dự án 50 MW tại Tuyên Quang và Yên Bái đang được xây dựng. Mỗi nhà máy 50 MW dự kiến cần khoảng 500.000 tấn sinh khối mỗi năm.
eREX đặt mục tiêu bắt đầu hoạt động thương mại đồng đốt tại Việt Nam từ năm tài chính 2026, với tỷ lệ khoảng 20–30%. Một mô hình tham chiếu mà tập đoàn đưa ra cho nhà máy hai tổ máy 55 MW, đồng đốt 20%, có thể mang lại khoảng 3 triệu USD lợi nhuận trước thuế mỗi năm cho hoạt động kinh doanh này.
