Di sản nghìn năm trong lòng phố thị

Kỹ nghệ tạo tác bậc thầy

Trước dòng chảy bất tận của lịch sử, bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc (số đăng ký ZGK 450) xuất hiện như một chứng tích sống động về buổi bình minh của thời đại kim khí trên đất Việt. Vừa qua, đây là một trong 2 hiện vật tại TPHCM được công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định số 236/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Mang niên đại khoảng 4.000 - 3.800 năm, cổ vật không chỉ là đối tượng nghiên cứu khảo cổ học quan trọng mà còn lưu giữ trọn vẹn trình độ kỹ thuật của cư dân Việt cổ vùng hạ lưu sông Mã.

Văn hóa Hoa Lộc là nền văn hóa rực rỡ của các bộ lạc sinh sống tại vùng duyên hải Bắc Bộ và Thanh Hóa trong khoảng nửa đầu thiên niên kỷ II trước công nguyên. Các tài liệu khảo cổ cho thấy cư dân Hoa Lộc nổi bật với trình độ chế tác gốm kỹ thuật cao, vượt trội so với nhiều nhóm di tích cùng thời. Không dừng lại ở những vật dụng sinh hoạt thô phác, người thợ Hoa Lộc xưa còn thể hiện nhãn quan thẩm mỹ tinh tế và tư duy hình học phức tạp. Họ sáng tạo nên nhiều tác phẩm gốm mang giá trị nghệ thuật như bát miệng vuông, bình hình mai rùa hay những loại bình có miệng nhiều cạnh với hình dáng phức tạp mà đến nay giới khảo cổ vẫn chưa thể định danh hết.

Đồ gốm Hoa Lộc giúp con người hiện đại chạm tới hệ giá trị tinh thần tốt đẹp của cư dân cổ đại. Không chỉ mang công năng vật chất, các sản phẩm gốm còn hiện diện trang trọng như những vật linh trong nghi lễ tế tự, phản ánh sự giao thoa giữa đời sống, nghệ thuật và tâm linh.

Bát bồng Hoa Lộc gây ấn tượng mạnh nhờ sự cân đối đáng kinh ngạc trong kỹ thuật tạo hình. Với chiều cao và đường kính miệng cùng đạt 21cm, hiện vật sở hữu cấu trúc đối xứng gần như tuyệt đối, tạo nên một chỉnh thể hài hòa và vững chãi giữa thân bát và chân đế. Trên chất liệu đất nung mỏng chỉ từ 0,5 - 0,7cm, người nghệ nhân tiền Đông Sơn đã kiểm soát kỹ thuật nung điêu luyện để đạt trọng lượng chuẩn xác 1,004 kg. Sự tinh tế này chứng minh kỹ nghệ thủ công thời bấy giờ đã đạt đến trình độ cao, phản ánh một nền văn minh lúa nước đang ở giai đoạn phát triển rực rỡ.

Điểm độc bản làm nên giá trị của bát bồng chính là hệ thống hoa văn giàu tính biểu tượng trên nền gốm miết láng. Bằng kỹ thuật khắc vạch và chấm que, người xưa đã “dệt” nên những dải họa tiết hình tam giác, hình thoi và đặc biệt là văn in cuống rạ - nét ký họa mộc mạc về đời sống nông nghiệp sơ khai. Những đường nét ấy không chỉ mang tính trang trí mà còn là sự kết tinh của tư duy hình học, ghi dấu bước tiến dài của nghệ thuật tạo hình trước khi bước vào kỷ nguyên Đông Sơn hùng tráng.

Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc không chỉ có giá trị về mặt chế tác tinh xảo mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về tinh thần, gắn liền với nghi lễ thờ cúng, phản ánh đời sống tâm linh phong phú của cư dân Việt cổ, đặc biệt trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và truyền thống thờ Hùng Vương.

Hiện nay, bảo vật đang được lưu giữ tại Bảo tàng Gốm thời dựng nước (Phường An Khánh, TPHCM) - một thiết chế văn hóa ngoài công lập do doanh nhân Phạm Gia Chi Bảo sáng lập. Việc một cổ vật tư nhân phát lộ tại cồn sau Chợ (xã Hòa Lộc, tỉnh Thanh Hóa) trở thành bảo vật quốc gia không chỉ khẳng định giá trị vô giá của hiện vật mà còn tôn vinh hành trình bền bỉ của những người “giữ lửa” di sản, góp phần kết nối mạch nguồn văn hóa nghìn năm với công chúng hôm nay, đồng thời trở thành biểu tượng cho chiều sâu văn hóa và bản sắc tâm linh của dân tộc Việt.

Du khách đến tham quan và chiêm ngưỡng Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc tại Bảo tàng TPHCM. Ảnh: Yến Nhi.

Giải mã kiệt tác từ lò Bửu Nguyên

Cùng với bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc, bộ tượng gốm men nhiều màu Tam Quan Đại Đế là hiện vật mang giá trị nổi bật về mỹ thuật, tín ngưỡng và nghệ thuật gốm truyền thống Việt Nam, cũng được vinh danh là Bảo vật quốc gia. Bộ tượng có niên đại cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, hiện thuộc sưu tập tư nhân của nhà sưu tập Lê Thanh Nghĩa - Chủ tịch Hội Cổ vật TPHCM. Nhóm hiện vật gồm 9 pho tượng, phản ánh trình độ thủ công bậc thầy của lò gốm Bửu Nguyên - một trung tâm sản xuất gốm danh tiếng tại Đề Ngạn, thuộc vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn xưa.

Về nguồn gốc, tín ngưỡng Tam Quan trong dòng chảy văn hóa Á Đông khởi phát từ tâm thế sùng bái nguyên thủy ba yếu tố tự nhiên cơ bản nhưng mang quyền năng siêu việt trong vũ trụ: Trời (Thiên), Đất (Địa) và Nước (Thủy). Đến thời Đông Hán (Trung Quốc), Thiên Sư Đạo - một giáo phái thuộc Đạo giáo do Trương Đạo Lăng sáng lập - đã thiết lập trật tự mới cho tín ngưỡng này bằng việc hệ thống hóa và “quan liêu hóa” các thế lực siêu nhiên. Theo đó, một “bộ máy hành chính” thần quyền được xây dựng với ba vị quan đảm trách các chức năng rõ ràng: Thiên Quan, Địa Quan và Thủy Quan.

Theo dòng di cư của cộng đồng người Hoa đến Việt Nam, tín ngưỡng Tam Quan Đại Đế dần trở thành một trong những hệ thống tín ngưỡng quan trọng trong đời sống tinh thần. Ba vị quan đại diện cho ba chức năng giải quyết những mối bận tâm lớn của con người: cầu phúc (tứ phúc), cầu an (xá tội) và cầu khỏe (giải ách). Chính vì vậy, việc chế tác bộ tượng không chỉ phục vụ nhu cầu thương mại mà còn đáp ứng nhu cầu tâm linh, thờ phụng của xã hội đương thời, trở thành một trong 10 nhóm tín ngưỡng - tôn giáo tiêu biểu được thể hiện trên gốm Sài Gòn.

Về cấu trúc, bộ tượng được chia thành ba nhóm: Thủy Quan, Thiên Quan và Địa Quan cùng các thị giả hầu cận. Các nghệ nhân đã vận dụng kỹ thuật nặn tay cổ truyền, phủ men vàng kết hợp kỹ thuật in khuôn chi tiết để tạo nên những chỉnh thể nghệ thuật đạt độ hoàn mỹ về hình khối lẫn thần thái, phù hợp với chức năng của từng nhóm tượng. Với quy mô và chất lượng nghệ thuật như vậy, bộ tượng Tam Quan Đại Đế đã khắc họa trọn vẹn hệ thống thần quyền của tín ngưỡng Tam Quan trong đời sống văn hóa dân gian Việt Nam.

Nhóm tượng Thiên Quan có kích thước lớn nhất với chiều cao 90cm, ngang 38cm và được đặt trên bệ tượng bề thế. Thiên Quan Đại Đế thể hiện uy quyền tối cao qua hình tượng ngự trên ngai trong tư thế tĩnh tại, đội mũ phốc tròn, mặc long bào với lưỡng long đắp nổi hai bên vai, hoa văn mây và thủy ba (sóng nước) sắc sảo, mang đai và hia. Khuôn mặt phúc hậu với nụ cười nhẹ, mắt mở, tai lớn cho thấy rõ chức năng ban phát phước lành - “Thiên Quan tứ phúc”. Ngài được xem là vị quan cai quản sổ sách công - tội và phúc đức của chư thiên.

Nhóm tượng Địa Quan cao 77,5cm, ngang 38cm, mang phong thái uy nghiêm và cẩn mực hơn so với Thiên Quan. Khuôn mặt tròn, mắt lồi, miệng khép chặt, ngự trên ngai và đội mũ bình thiên. Địa Quan mặc áo dài với lưỡng long đắp nổi hai bên vai, phía dưới có họa tiết thủy ba, mang đai và hia. Vẻ nghiêm nghị của tượng phù hợp với chức năng “Địa Quan xá tội” - thực thi công lý một cách công minh nơi địa giới.

Nhóm tượng Thủy Quan cao 78,2cm có tạo hình tương đồng Địa Quan ở chi tiết long bào và mũ bình thiên, nhưng lại mang nét mặt tròn phúc hậu, mắt to và nụ cười nhẹ giống Thiên Quan. Nhờ đó, tượng thể hiện sự cân bằng giữa uy nghiêm và nhân từ, phù hợp với chức năng “Thủy Quan giải ách”, cứu giúp chúng sinh khỏi tai ương, hoạn nạn.

Đặc biệt, các nghệ nhân lò Bửu Nguyên đã sáng tạo chi tiết đắp nổi chữ Thọ bằng Hán tự trên yếm áo của Ngài. Điểm nhấn thị giác này như một lời khẳng định về mong ước trường thọ, bình an lâu dài, đồng thời thể hiện quá trình bản địa hóa tín ngưỡng Tam Quan du nhập từ Trung Quốc, góp phần làm phong phú thêm tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Giá trị của nhóm bảo vật không chỉ nằm ở quy mô hoàn chỉnh, tình trạng bảo quản tốt mà còn ở xuất xứ minh bạch với dòng minh văn Hán tự “Đề Ngạn phụ” (hay “bến Sài Gòn”), “Bửu Nguyên tạo” được khắc trực tiếp trên bệ tượng Địa Quan và Thủy Quan. Đây là chứng cứ khảo cổ quan trọng, phản ánh sinh động sự giao thoa văn hóa Việt - Hoa tại vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn xưa.

Du khách tiếp cận tư liệu chuyên sâu về dòng gốm Sài Gòn xưa qua máy Kiosk tại không gian trưng bày. Ảnh: Khánh Vy.

Giữ hồn di sản giữa nhịp sống hiện đại

Vừa qua, Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM công bố hai bảo vật quốc gia: bát bồng gốm Hoa Lộc và bộ tượng gốm men nhiều màu Tam Quan Đại Đế. Đây không chỉ là nghi thức vinh danh mà còn là lời khẳng định về trách nhiệm bảo tồn những tinh hoa di sản cho các thế hệ mai sau.

Trong khuôn khổ sự kiện, hai bảo vật được trưng bày tại Bảo tàng TPHCM (65 Lý Tự Trọng, Phường Sài Gòn). Dù thời gian trưng bày chỉ kéo dài 3 ngày, nhưng đợt giới thiệu này đã mở ra cơ hội hiếm có để công chúng trực tiếp chiêm ngưỡng những báu vật quốc gia.

Sự xuất hiện của các bảo vật thuộc sở hữu tư nhân trên bục vinh danh là minh chứng cho bước tiến mới trong công tác xã hội hóa bảo tồn di sản. Không gian trưng bày ngay tại trung tâm thành phố đã thu hút đông đảo công chúng, đặc biệt là giới trẻ, học sinh và sinh viên. Thay vì tiếp cận lịch sử qua những trang sách khô khan, việc tận mắt chiêm ngưỡng “hình hài” của quá khứ giúp thế hệ trẻ bồi đắp thêm kiến thức lịch sử và niềm tự hào dân tộc. Những hiện vật như bộ tượng Tam Quan Đại Đế uy nghi hay bát bồng gốm tinh xảo chính là nhịp cầu tri thức, góp phần khơi dậy trách nhiệm tiếp nối dòng chảy văn hiến.

Đáng chú ý, yếu tố công nghệ cũng góp phần giúp di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là người trẻ. Hệ thống Kiosk - thiết bị tra cứu thông tin tại bảo tàng - cho phép du khách chủ động tìm hiểu sâu hơn về lý lịch, niên đại và ý nghĩa văn hóa phía sau mỗi cổ vật. Cách tiếp cận này giúp những hiện vật hàng nghìn năm tuổi trở nên sinh động và gần gũi hơn với đời sống đương đại.

Ở góc độ chuyên môn, sự kiện còn mang lại nguồn cảm hứng cho các nhà nghiên cứu và nghệ sĩ trẻ khai thác chất liệu di sản trong sáng tạo hiện đại. Khi hoa văn cuống rạ hay hình tượng các vị thần bước ra khỏi tủ kính bảo tàng để hiện diện trong thời trang, mỹ thuật ứng dụng hay điện ảnh, đó cũng chính là một cách bảo tồn di sản giàu sức lan tỏa trong bối cảnh hôm nay.