“Chấm mở” không đồng nghĩa với sự dễ dãi, thiếu nguyên tắc
Là giáo viên có gần 15 năm gắn bó với nghề, cô Nguyễn Thị Hải – giáo viên Trường Tiểu học, THCS và THPT Hồng Đức (Hưng Yên) cho rằng, áp lực lớn nhất của người chấm thi là làm sao vừa bảo đảm tính chính xác, công bằng, vừa không làm mất đi những tiếng nói cá tính của học sinh. Đây không chỉ là câu chuyện về kỹ thuật chấm thi mà còn là vấn đề về bản lĩnh nghề nghiệp.
Theo cô Hải, nhiều năm trước, nỗi lo lớn nhất của học sinh khi làm bài thi Ngữ văn là “lệch tủ” hoặc “lệch ý”. Khi đó, việc chấm thi thường thiên về dò tìm các từ khóa, ý chính trong đáp án. Cách làm này giúp bảo đảm tính thống nhất nhưng đôi khi lại vô tình trở thành rào cản đối với những bài viết có ý tưởng mới, vượt ra ngoài khuôn khổ của đáp án.
Năm nay, khi đề thi hướng mạnh vào việc đánh giá năng lực, đòi hỏi học sinh phải tự kiến tạo chủ đề, tự đưa ra góc nhìn cá nhân trước một vấn đề xã hội hay một ngữ liệu văn học mới, thì phương pháp chấm cơ học ấy hoàn toàn phá sản. Nếu vẫn dùng một khuôn mẫu cứng nhắc để đánh giá tư duy tự do, người chấm có thể vô tình trở thành rào cản đối với sự sáng tạo của học sinh. Đề thi đã mở lối cho tư duy, thì việc chấm thi cũng cần mở đường cho những tài năng thực sự được ghi nhận và phát triển.
Theo cô Hải, “chấm mở” không đồng nghĩa với sự dễ dãi hay thiếu nguyên tắc. Bản chất của chấm mở là thay đổi thước đo, chuyển từ việc đánh giá lượng kiến thức tái hiện sang đánh giá chất lượng tư duy phản biện và năng lực biểu đạt của người học.
Để việc chấm thi thực sự trở thành cuộc gặp gỡ giữa người viết và người đọc, cô đề xuất hướng dẫn chấm cần được xây dựng theo các dải năng lực (rubric) thay vì chia nhỏ từng ý tương ứng với số điểm cố định.
Ở trục tư duy, người chấm cần đánh giá tính logic trong lập luận, sự sắc sảo khi đặt vấn đề và khả năng giải quyết các mâu thuẫn trong bài viết. Ở trục dẫn chứng, cần xem xét khả năng học sinh chủ động lựa chọn, phân tích và sử dụng dẫn chứng để bảo vệ quan điểm của mình, cũng như mức độ am hiểu xã hội được thể hiện qua bài làm.
Theo cô Hải, khi đánh giá theo dải năng lực, một bài viết có thể đi theo hướng hoàn toàn mới, khác biệt với số đông, thậm chí khác với quan điểm của giám khảo, nhưng nếu đạt mức cao về tính logic và sức thuyết phục thì vẫn xứng đáng được trao điểm số cao nhất.
Trân trọng những góc nhìn khác biệt của học sinh
Từ thực tiễn giảng dạy, cô Nguyễn Thị Hải cho rằng trong văn học cũng như đời sống không tồn tại một chân lý duy nhất. Học sinh hoàn toàn có thể nhìn thấy mặt khác của một vấn đề vốn được ca ngợi, hoặc phát hiện những khía cạnh đáng suy ngẫm ở một nhân vật thường bị phê phán.
Vì vậy, khi gặp một bài viết có góc nhìn “ngược dòng”, người chấm cần tự đặt ra ba câu hỏi: Góc nhìn đó có vi phạm chuẩn mực đạo đức và pháp luật hay không? Lập luận có dựa trên cơ sở thực tiễn vững chắc hay không? Cách diễn đạt có văn minh và thuyết phục hay không?
Nếu câu trả lời là không vi phạm và có sức thuyết phục, đó chính là biểu hiện của tư duy độc lập cần được ghi nhận thay vì xem là lỗi sai.
Một đề xuất khác được nữ giáo viên đưa ra là những bài viết có dấu hiệu sáng tạo nổi bật, có cách tiếp cận khác thường cần được đưa ra hội đồng chấm để cùng trao đổi, tranh luận và thống nhất cách đánh giá. Đây không phải là sự phức tạp hóa quy trình chấm thi mà là cách thể hiện sự tôn trọng đối với nỗ lực tư duy của học sinh.
Theo cô Hải, thay đổi lớn nhất của việc chấm mở không nằm ở biểu mẫu hay quy trình kỹ thuật mà nằm ở tâm thế của người thầy. Giám khảo không nên bước vào phòng chấm với tâm thế của người đi tìm lỗi sai để trừ điểm, mà cần là một độc giả thông thái, sẵn sàng đối thoại với tư duy của thế hệ trẻ.
“Học sinh ngày nay được tiếp cận nguồn thông tin rất lớn, có năng lực số và tư duy toàn cầu khác với các thế hệ trước. Bài viết của các em có thể còn vụng về trong diễn đạt, nhưng phía sau đó là những mầm mống của tư duy độc lập, của sự dám nghĩ, dám viết. Trách nhiệm của người chấm là nhận ra những giá trị ấy, thay vì để chúng bị che khuất bởi những lỗi chính tả hay diễn đạt chưa tròn trịa”, cô Hải chia sẻ.
