Đánh thức Phố Hiến, hồi sinh thương cảng cổ

Từng là thương cảng quốc tế sầm uất bậc nhất miền Bắc, nơi những con thuyền từ phương xa mang theo hàng hóa và sắc màu văn hóa cập bến, Phố Hiến đã có một thời vàng son khiến người đời nhắc nhớ.

Dẫu những tháng năm huy hoàng ấy đã lùi xa, dấu tích của một đô thị phồn thịnh vẫn hiện diện trong từng mái đền, ngôi chùa và con phố cổ.

Thương cảng một thời vang bóng

Bia đá cổ tại Văn Miếu Xích Đằng, ghi dấu truyền thống hiếu học của vùng đất Phố Hiến.

Từng được dân gian nhắc nhớ qua câu ca: “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến”, Phố Hiến là một trong những đô thị cổ vang danh nhất trong lịch sử Việt Nam. Trải qua những thăng trầm của thời gian, dấu ấn về một thương cảng phồn hoa vẫn còn hiện hữu trong những di tích cổ kính và những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Đến nay, chưa có đủ tư liệu để xác định chính xác thời điểm Phố Hiến ra đời. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng từ thế kỷ X, vùng Đằng Châu (nay thuộc phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên) đã là lãnh địa của sứ quân Phạm Bạch Hổ.

Đến thế kỷ XIII, biến động lịch sử ở Trung Quốc đã đưa một bộ phận người Hoa sang Đại Việt lánh nạn và lập nên làng Hoa Dương. Cùng thời gian đó, cư dân từ nhiều vùng quê khác cũng tìm đến nơi đây sinh sống, buôn bán và lập nghiệp. Những lớp cư dân nối tiếp nhau tụ hội bên dòng sông Hồng đã dần tạo nên nền tảng cho một đô thị thương mại sầm uất bậc nhất vùng châu thổ Bắc Bộ.

Theo nhiều học giả, tên gọi “Phố Hiến” xuất hiện vào cuối thế kỷ XV, dưới thời vua Lê Thánh Tông. Khi ấy, triều đình tiến hành cải cách hành chính, chia đất nước thành 12 đạo Thừa Tuyên. Mỗi Thừa Tuyên đều đặt ty Hiến để giám sát các hoạt động của địa phương, trong đó có giao thông đường thủy. Từ vị trí đặt ty Hiến bên bờ sông Hồng, cái tên Phố Hiến dần đi vào đời sống và tồn tại cho đến ngày nay.

Thế kỷ XVII đánh dấu thời kỳ huy hoàng nhất của Phố Hiến. Không chỉ là một thương cảng nhộn nhịp, nơi đây còn là trung tâm chính trị - hành chính quan trọng của trấn Sơn Nam. Nhiều cơ quan của chính quyền đương thời được đặt tại đây, cùng hệ thống tuần ty kiểm soát hoạt động tàu thuyền trong và ngoài nước.

Nằm trên tuyến giao thông đường thủy huyết mạch nối biển Đông với kinh thành Thăng Long, Phố Hiến giữ vai trò cửa ngõ trung chuyển hàng hóa của cả vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Từ bến cảng này, tàu thuyền có thể xuôi ngược theo hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình và sông Đáy để đến hầu khắp các địa phương trong vùng. Những chuyến thuyền đầy ắp hàng hóa từ nhiều miền đất đã góp phần tạo nên bức tranh giao thương sôi động kéo dài suốt nhiều thế kỷ.

Sự phồn thịnh của Phố Hiến còn được phản chiếu qua những khu chợ nổi tiếng như chợ Vạn, chợ Hiến, chợ Bảo Châu cùng các phố nghề mang tên Hàng Chén, Thuộc Bì... Từng con phố, từng bến nước đã góp phần làm nên diện mạo của một đô thị thương mại sầm uất bậc nhất miền Bắc.

Không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa, Phố Hiến còn là điểm gặp gỡ của nhiều nền văn hóa. Người Việt, người Hoa, người Nhật cùng các thương nhân phương Tây đã từng chung sống, buôn bán và để lại những dấu ấn riêng trên mảnh đất này. Chính sự giao thoa ấy đã tạo nên một đô thị đa văn hóa hiếm có trong lịch sử Việt Nam, nơi âm vang của một thời vàng son vẫn còn vọng lại qua những mái đền, ngôi chùa và di tích cổ kính còn lưu giữ đến hôm nay.

Đền Mẫu - một trong những di tích tiêu biểu trong quần thể Khu di tích Quốc gia đặc biệt Phố Hiến.

Những lớp trầm tích còn lại

Thế nhưng, không có thương cảng nào có thể đứng ngoài những đổi thay của lịch sử. Dưới tác động của biến động kinh tế, chính trị, sự thay đổi của các tuyến giao thương cùng những chuyển dịch của dòng chảy tự nhiên, Phố Hiến dần mất đi vị thế từng có. Từ một đô thị sầm uất chỉ đứng sau Kinh Kỳ, nơi đây lặng lẽ lùi vào quá khứ, để lại những dấu tích quý giá về một thời giao thương rực rỡ bên dòng sông Hồng.

Ngày nay, bước chân qua những con đường cổ của Phố Hiến, du khách vẫn có thể cảm nhận được phần nào hơi thở của một đô thị từng tấp nập thuyền bè và người buôn bán từ khắp phương trời. Quần thể di tích Phố Hiến hiện còn lưu giữ 16 di tích tiêu biểu, phản ánh rõ nét sự giao thoa văn hóa của các cộng đồng cư dân từng chung sống trên vùng đất này.

Những công trình như chùa Chuông, chùa Nễ Châu, đền Mẫu, đền Trần, đình An Vũ hay Văn Miếu Xích Đằng mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống Việt Nam. Trong khi đó, Đông Đô Quảng Hội, đền Thiên Hậu gợi nhắc về cộng đồng Hoa kiều từng sinh sống và buôn bán sầm uất nơi đây. Những ngôi nhà thờ cổ lại kể câu chuyện về sự hiện diện của các giáo sĩ và thương nhân phương Tây trên thương cảng quốc tế một thời.

Mỗi mái ngói rêu phong, mỗi tấm bia đá hay nếp kiến trúc cổ kính còn sót lại đều như lưu giữ những lớp ký ức của Phố Hiến qua nhiều thế kỷ. Không gian di sản ấy được ví như một “bảo tàng sống”, nơi lịch sử của một thương cảng quốc tế từng vang bóng vẫn hiện hữu trong đời sống đương đại.

Những năm gần đây, Hưng Yên đã triển khai nhiều dự án bảo tồn, tu bổ và tôn tạo các di tích thuộc quần thể Phố Hiến nhằm gìn giữ những giá trị quý báu của vùng đất này.

Theo bà Đinh Thị Thúy Liễu - Ban Quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến, nhiều công trình quan trọng như Văn Miếu Xích Đằng, đình An Vũ, các hạng mục tại đền Mẫu, đền Trần cùng nhiều di tích khác đã được sửa chữa, tôn tạo. Không chỉ góp phần bảo tồn giá trị lịch sử và văn hóa, những dự án này còn giúp các điểm di tích trở nên hấp dẫn hơn trong mắt du khách.

Song song với công tác bảo tồn, ngành văn hóa Hưng Yên đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quảng bá di sản. Nhiều điểm di tích đã được tích hợp mã QR, giúp du khách dễ dàng tiếp cận thông tin về lịch sử, kiến trúc và những câu chuyện gắn với từng công trình.

Những nỗ lực ấy không chỉ nhằm gìn giữ các di sản vật thể, mà còn là cách để lưu giữ ký ức về một đô thị từng là biểu tượng của sự giao thương, hội nhập và thịnh vượng. Để rồi từ những mái đền, ngôi chùa cổ kính còn lại hôm nay, người ta vẫn có thể hình dung về một Phố Hiến từng rực rỡ, nơi tiếng mái chèo, tiếng gọi đò và những chuyến thuyền buôn từ phương xa đã góp phần làm nên một chương đặc biệt trong lịch sử đất Việt.

Chùa Chuông - một trong những 'danh lam cổ tích' nổi tiếng của Phố Hiến.

Văn Miếu Xích Đằng - di tích quan trọng, nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, giáo dục của vùng đất Hưng Yên.

Hồi sinh thương cảng Phố Hiến

Từ những lớp trầm tích lịch sử và văn hóa còn hiện hữu, Hưng Yên hôm nay đang nuôi dưỡng một khát vọng lớn hơn: đánh thức ký ức Phố Hiến và đưa thương cảng vang bóng một thời trở lại trong diện mạo mới.

Tháng 4/2025, Chính phủ giao Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì nghiên cứu Đề án “Xây dựng và phục dựng Phố Hiến cổ”. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm hiện thực hóa mong muốn tái hiện không gian đô thị cổ từng là niềm tự hào của vùng đất Hưng Yên, đồng thời tạo động lực mới cho phát triển văn hóa và du lịch.

Theo định hướng ban đầu, dự án được triển khai trên diện tích khoảng 1.700ha thuộc các phường, xã Phố Hiến, Sơn Nam, Hồng Châu và Tân Hưng. Toàn bộ khu vực được quy hoạch thành bốn phân khu chức năng.

Trong đó, phân khu Phố Hiến rộng khoảng 411ha sẽ là nơi tái hiện không gian phố cổ, bến thuyền và hoạt động giao thương xưa của người Việt cùng cộng đồng cư dân đến từ 12 quốc gia từng hiện diện tại thương cảng. Phân khu lễ hội, trung tâm tổ chức sự kiện và hội nghị quốc tế có quy mô khoảng 434ha sẽ trở thành không gian diễn ra các hoạt động văn hóa và sự kiện quy mô lớn.

Phân khu dịch vụ du lịch rộng khoảng 474ha gồm các công trình thương mại, dịch vụ, cảng, khu vui chơi giải trí và đảo Hải Đăng. Trong khi đó, phân khu cây xanh sinh thái ven sông Hồng với diện tích khoảng 388ha được định hướng phát triển thành không gian cảnh quan, nghỉ dưỡng và trải nghiệm thiên nhiên.

Để tạo cơ sở khoa học cho quá trình triển khai, cuối năm 2025, tỉnh Hưng Yên phối hợp với Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học về phục dựng và hồi sinh di sản Phố Hiến.

Tại hội thảo, các nhà khoa học, chuyên gia lịch sử, nhà quản lý và doanh nghiệp đã cùng nhìn lại giá trị đặc sắc của đô thị cổ Phố Hiến - thương cảng từng sánh ngang Kinh Kỳ Thăng Long trong các thế kỷ XVI - XVII.

Nhiều ý tưởng được đề xuất nhằm đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển mới, từ xây dựng tuyến du lịch dọc sông Hồng kết nối Phố Hiến với Hoàng thành Thăng Long, Khu du lịch Tam Chúc, Quần thể danh thắng Tràng An, Chùa Bái Đính và Cồn Vành, đến phát triển mô hình “di sản sống”, đẩy mạnh chuyển đổi số và huy động nguồn lực xã hội hóa.

Lãnh đạo tỉnh Hưng Yên xác định, việc phục dựng Phố Hiến không nhằm tìm kiếm lợi ích ngắn hạn mà hướng tới những giá trị bền vững, kết nối quá khứ với hiện tại và tương lai, đồng thời đặt người dân vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển.

Theo định hướng của địa phương, Phố Hiến sẽ từng bước trở thành cực tăng trưởng mới dựa trên nền tảng văn hóa và du lịch. Không chỉ bảo tồn những dấu tích còn lại của lịch sử, Hưng Yên kỳ vọng xây dựng được các sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng, gia tăng sức hấp dẫn và năng lực cạnh tranh của điểm đến.

Xa hơn, vùng đất từng được ví von bằng câu ca “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến” đang hướng tới mục tiêu đề nghị UNESCO công nhận Phố Hiến là Di sản Văn hóa Thế giới.

Nếu thành hiện thực, đó sẽ không chỉ là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử đặc biệt của đô thị cổ, mà còn là dấu mốc quan trọng trên hành trình đưa Phố Hiến từ ký ức trở lại với đời sống đương đại, tiếp tục kể câu chuyện về một thương cảng từng rực rỡ bên dòng sông Hồng.