Điều làm nên sức cạnh tranh của trung học nghề
Theo ThS. Phan Thị Lệ Thu - Phó Hiệu trưởng thường trực Trường CĐ Viễn Đông (TPHCM), sức hấp dẫn của chương trình trung học nghề không nằm ở tên gọi mà ở giá trị người học nhận được sau 3 năm học.
Thực tế hiện nay, phần lớn phụ huynh vẫn xem học THPT là con đường "an toàn" nhất, bởi sau đó con em có thể tham gia Kỳ thi tốt nghiệp THPT và tiếp tục xét tuyển đại học. Đây là tâm lý hoàn toàn dễ hiểu.
Do đó, nếu trung học nghề chỉ dừng lại ở việc đào tạo nghề sớm mà chưa giải quyết được ba kỳ vọng lớn của phụ huynh thì sẽ rất khó cạnh tranh với mô hình THPT truyền thống.
Trung học nghề là ngã rẽ mới cho học sinh tốt nghiệp THCS.
Ba kỳ vọng được ThS. Phan Thị Lệ Thu chỉ ra gồm:
Thứ nhất, có một kỳ thi tốt nghiệp dành riêng cho học sinh trung học nghề, giống như Kỳ thi tốt nghiệp THPT dành cho học sinh hệ THPT hiện nay. Việc tổ chức 2 kỳ thi này nên được thực hiện đồng thời trên phạm vi cả nước. Bộ GD&ĐT nghiên cứu xây dựng nội dung hoặc hình thức đánh giá phù hợp với đối tượng học sinh trung học nghề, vừa bảo đảm chuẩn đầu ra, vừa phù hợp với định hướng đào tạo nghề.
Thứ hai, học sinh trung học nghề được hưởng các chính sách hỗ trợ học phí tương tự chương trình 9+, giúp giảm gánh nặng tài chính cho gia đình.
Thứ ba, sau khi tốt nghiệp, các em vẫn có lộ trình học lên CĐ, đại học thuận lợi.
Nhìn nhận một số khó khăn trong giai đoạn đầu triển khai, Phó Hiệu trưởng thường trực Trường CĐ Viễn Đông cho rằng, xã hội còn định kiến học nghề là lựa chọn dành cho học sinh học lực chưa tốt. Vì vậy, công tác truyền thông cần tiếp tục được đẩy mạnh để phụ huynh thấy rõ giá trị mà trung học nghề mang lại.
Bên cạnh đó, nhiều phụ huynh chưa hiểu rõ sự khác biệt giữa trung học nghề và mô hình 9+ đang triển khai. Là một chương trình mới, trung học nghề cũng cần thời gian để tạo niềm tin về chất lượng đào tạo, đầu ra việc làm và cơ hội học tập tiếp theo. Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng phải đầu tư lớn về đội ngũ giảng dạy văn hóa, chương trình, cơ sở vật chất và hệ thống tư vấn hướng nghiệp để đáp ứng yêu cầu mới.
NGƯT.TS Phạm Xuân Khánh - Hiệu trưởng Trường CĐ Công nghệ cao Hà Nội nhìn nhận, chương trình trung học nghề hoàn toàn đủ sức cạnh tranh với THPT truyền thống nhờ tính thực tiễn cao. Mô hình này giải quyết trực tiếp bài toán việc làm bằng cách kết hợp cốt lõi kiến thức văn hóa với đào tạo kỹ năng nghề. Người học có thể ra trường sớm với tay nghề và bằng trung cấp/nghề, đồng thời vẫn có thể liên thông lên CĐ hoặc đại học khi có nhu cầu.
“Công tác tuyển sinh trung học nghề gặp nhiều khó khăn chủ yếu do tâm lý chuộng bằng cấp, chất lượng đào tạo chưa đồng đều, cơ hội học tập lên CĐ, đại học và hạn chế trong truyền thông. Các trường cũng thiếu nguồn lực để kết nối hiệu quả với doanh nghiệp, dẫn đến định hướng nghề nghiệp chưa sát với nhu cầu thực tế của thị trường lao động”, NGƯT.TS Phạm Xuân Khánh cho hay.
TS Phạm Thị Lan Phương - Hiệu trưởng Trường CĐ Cơ khí Nông nghiệp (Phú Thọ) nhấn mạnh, trung học nghề không phải chương trình dạy nghề đơn thuần, cũng không phải mô hình ghép cơ học giữa học trung cấp với học văn hóa. Đây là một chương trình giáo dục hoàn chỉnh, tích hợp giữa kiến thức văn hóa trung học phổ thông với kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp.
Trung học nghề có nhiều điều kiện thuận lợi để thu hút người học như được miễn hoàn toàn học phí; chương trình văn hóa được xây dựng trên nền tảng Chương trình GDPT 2018; bằng trung học nghề có giá trị văn hóa như bằng tốt nghiệp THPT; người học được tham dự kỳ thi tốt nghiệp quốc gia, có nghề nghiệp thực chất và được tham gia đào tạo tại doanh nghiệp từ năm thứ hai.
Tuy nhiên, sức hấp dẫn của chương trình không chỉ nằm ở chính sách mà phải được chứng minh bằng kết quả thực tế.
Cô trò Trường THCS Đống Đa (Kim Liên, Hà Nội).
Chuẩn bị đồng bộ để bảo đảm chất lượng, thu hút người học
Theo TS Phạm Thị Lan Phương, phụ huynh sẽ quan tâm nhất đến ba câu hỏi: Con có được học văn hóa đầy đủ và phát triển toàn diện hay không? Sau 3 năm, con có thực sự làm được nghề và có việc làm hay không? Khi muốn học tiếp, con có còn đầy đủ cơ hội như học sinh tốt nghiệp THPT hay không?
Khi ba câu hỏi này được trả lời rõ ràng bằng quy định, chương trình và kết quả đào tạo thực tế, trung học nghề sẽ không còn là lựa chọn thứ hai mà có thể trở thành một lựa chọn chủ động của nhiều học sinh sau THCS.
“Tôi cho rằng, chất lượng đào tạo, môi trường học tập hiện đại, đội ngũ nhà giáo, sự đồng hành của doanh nghiệp và cơ hội việc làm sẽ là yếu tố quyết định để trung học nghề thu hút người học.
Đối với Trường CĐ Cơ khí nông nghiệp - một trong những trường CĐ chất lượng cao của cả nước, chúng tôi có nhiều lợi thế để triển khai chương trình ngay từ năm học 2026-2027. Nhà trường đã có nhiều năm kinh nghiệm đào tạo mô hình 9+ cho học sinh tốt nghiệp THCS; cùng với đó là điều kiện về đội ngũ, cơ sở vật chất, mạng lưới hợp tác sâu rộng với doanh nghiệp trong và ngoài nước…”, TS Phạm Thị Lan Phương chia sẻ.
Từ góc độ cơ sở giáo dục cung cấp đầu vào cho trung học nghề, theo ông Nguyễn Mai Trọng, Hiệu trưởng Trường TH-THCS A Xing (xã Lìa, Quảng Trị), đào tạo nghề cần gắn với nhu cầu thực tế của thị trường lao động và sự phát triển của địa phương.
Đồng thời, cần bảo đảm sự liên thông giữa học nghề với học lên CĐ, đại học để học sinh có cơ hội phát triển. Cơ sở vật chất, trang thiết bị thực hành và đội ngũ giáo viên cũng phải đáp ứng yêu cầu đào tạo. Cùng với đó là chính sách hỗ trợ học phí, học bổng; tạo điều kiện thực hành, thực tập để học sinh có cơ hội việc làm ngay sau khi tốt nghiệp.
Để triển khai chương trình trung học nghề từ năm học 2026-2027, ông Phạm Xuân Khánh cho rằng, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần chuẩn bị cơ sở vật chất, cấu trúc lại chương trình theo hướng tích hợp, chuẩn bị đội ngũ giáo viên chuyên môn và văn hóa đủ tiêu chuẩn, chuẩn hóa giáo trình. Các trường cũng cần áp dụng ngay chiến lược “tuyển sinh gắn với tuyển dụng”, cập nhật các quy chế mới từ Cổng Thông tin điện tử Bộ GD&ĐT.
Với Trường CĐ Công nghệ cao Hà Nội, ông Phạm Xuân Khánh khẳng định đủ điều kiện để triển khai hiệu quả mô hình này ngay từ năm học 2026-2027. Nhà trường đã có hệ thống ngành nghề trọng điểm, đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất hiện đại và mạng lưới doanh nghiệp đồng hành trong đào tạo, thực hành và tuyển dụng. Những lợi thế này giúp học sinh nhìn thấy rõ giá trị của trung học nghề thông qua chất lượng đào tạo, cơ hội việc làm, thay vì chỉ qua những lời tuyên truyền.
Để triển khai thành công chương trình trung học nghề, TS Phạm Thị Lan Phương cho rằng, điều quan trọng nhất là cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải chuyển từ tư duy đào tạo nghề sang tổ chức một môi trường giáo dục toàn diện cho học sinh sau THCS. Điều đó đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ về chương trình, đội ngũ, cơ sở vật chất, quản trị, doanh nghiệp đồng hành và hệ thống bảo đảm chất lượng.
