Công chức Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Tân Hồng, tỉnh Đồng Tháp giải quyết thủ tục hành chính cho người dân - Ảnh: chinhphu.vn/Lê Sơn
Một việc phải nhìn từ nhiều phía
Ở xã vùng biên Tân Hồng (tỉnh Đồng Tháp), Tỉnh ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Nguyễn Minh Ngọc nhìn công việc của cán bộ xã biên giới từ một thực tế khá rõ: Nhiều vụ việc không thể tách thành từng “ô” chuyên môn để xử lý riêng rẽ. Địa bàn rộng hơn, dân cư phân bố không đồng đều; bên cạnh công việc hành chính, xã còn phải cùng lúc quản lý biên giới, dân cư, đất đai và sinh kế của người dân.
Các lĩnh vực đất đai, xây dựng, hộ tịch, an sinh xã hội nay đòi hỏi cấp xã chủ động tiếp nhận, giải quyết hoặc phối hợp xử lý ngay từ cơ sở. Với địa bàn biên giới, theo ông Nguyễn Minh Ngọc, một vấn đề còn phải được cân nhắc trong mối liên hệ với đời sống dân cư, yêu cầu bảo đảm an ninh trật tự và sự phối hợp giữa chính quyền với các lực lượng đứng chân trên địa bàn. Người cán bộ vì thế không chỉ cần nắm quy trình nghiệp vụ mà còn phải đánh giá được tác động của quyết định trong nhiều mối quan hệ cùng lúc.
ThS. Nguyễn Yến Nhi, Học viện Chính trị khu vực IV, cho rằng kỹ năng mềm và kỹ năng xử lý tình huống thực tiễn không còn là nhóm kỹ năng bổ trợ mà đã trở thành một phần cốt lõi của năng lực lãnh đạo, quản lý cấp xã. Một vấn đề về môi trường, an sinh, trật tự xã hội hay chuyển đổi số thường liên quan nhiều chủ thể; nếu cán bộ thiếu khả năng phối hợp, công việc dễ bị đứt đoạn, chồng chéo hoặc đùn đẩy.
Thực tiễn ở xã Tân Hồng vì thế đặt ra yêu cầu rất cụ thể: Cán bộ cơ sở phải biết khi nào tự xử lý, khi nào cần phối hợp, lúc nào phải huy động lực lượng liên quan và trường hợp nào cần báo cáo cấp có thẩm quyền. Năng lực thực thi không chỉ là “biết quy định”, mà còn là chọn đúng cách thực hiện và xử lý vấn đề trong từng hoàn cảnh cụ thể.
Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Vĩnh Long Kim Ngọc Thái: Cán bộ cấp xã cần đặc biệt chú trọng năng lực lắng nghe, đối thoại, hòa giải và xử lý những vấn đề phức tạp từ cơ sở.
Đúng quy trình vẫn phải hiểu dân
Tại Vĩnh Long, bài toán năng lực hiện ra từ một góc khác. Sau hợp nhất, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 11,03% dân số tỉnh, đồng bào tôn giáo chiếm 33,4%. Sự đa dạng về văn hóa, tín ngưỡng và tập quán khiến công việc của cán bộ cơ sở không thể chỉ dừng ở việc truyền đạt chủ trương hay giải quyết thủ tục đúng trình tự.
Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Vĩnh Long Kim Ngọc Thái cho rằng, cán bộ cấp xã cần hội đủ bốn nhóm năng lực: Lắng nghe, đối thoại; hòa giải cộng đồng; hiểu biết văn hóa, tôn giáo, dân tộc; và xử lý những vấn đề phức tạp, nhạy cảm. Có những tranh chấp đất đai, mâu thuẫn trong khu dân cư nếu chỉ đi hết quy trình hành chính vẫn khó tháo gỡ dứt điểm; cán bộ còn phải biết lắng nghe câu chuyện phía sau mỗi lá đơn, mỗi kiến nghị.
Cùng một quyết định, cách giải thích, cách tiếp cận và mức độ thấu hiểu hoàn cảnh có thể quyết định người dân có đồng thuận hay không. Làm đúng quy trình vẫn là yêu cầu bắt buộc, nhưng người cán bộ cơ sở còn phải làm cho người dân hiểu căn cứ của quyết định, biết giới hạn thẩm quyền và thấy rằng kiến nghị của mình đã được lắng nghe một cách đầy đủ.
Theo ông Kim Ngọc Thái, niềm tin của người dân được tạo nên từ những việc cụ thể: Cán bộ biết hoàn cảnh của hộ khó khăn, gia đình chính sách, có mặt khi người dân cần và tôn trọng phẩm giá của họ ngay cả khi phải từ chối một yêu cầu không đúng quy định. Một số cán bộ xã được dân quý bởi “nói ít, làm nhiều, nói đi đôi với thực hiện”.
ThS. Nguyễn Yến Nhi phân tích rằng kỹ năng mềm không phải là sự “mềm hóa” kỷ cương, mà là điều kiện để kỷ cương được thực thi hiệu quả. Người cán bộ có kỹ năng phải biết lúc nào cần giải thích, lúc nào cần thương lượng, khi nào huy động cộng đồng, khi nào áp dụng biện pháp hành chính. Năng lực xử lý tình huống chính là năng lực lựa chọn đúng phương thức hành động trong bối cảnh cụ thể.
Ở cấp xã, nơi cán bộ và người dân gặp nhau hằng ngày, những năng lực tưởng như “mềm” lại tác động trực tiếp tới kết quả công việc. Một cách giải thích đủ rõ có thể giúp người dân hiểu vì sao hồ sơ chưa thể giải quyết; một cuộc đối thoại đúng lúc có thể tháo gỡ mâu thuẫn, trong khi cách ứng xử thiếu chuẩn mực có thể khiến một việc hành chính bình thường trở nên phức tạp hơn.
Năng lực số không chỉ là biết dùng phần mềm
Cán bộ cấp xã trong bộ máy mới - Bài 1: Đầu mối giảm xuống, việc xã tăng lênMột yêu cầu khác đang hiện rõ trong thực tiễn ở Cần Thơ là năng lực làm việc trong môi trường số. Từ khảo sát tại một số xã, phường của thành phố, ThS. Vũ Thị Bích, Học viện Chính trị khu vực IV, ghi nhận phường Long Mỹ bố trí 3 công chức phụ trách công nghệ thông tin, chuyển đổi số; thành lập 14 tổ công nghệ số cộng đồng với 103 thành viên và đội hỗ trợ phản ứng nhanh gồm 8 thành viên. Địa phương cũng tổ chức chuyên đề về ứng dụng trí tuệ nhân tạo với khoảng 40 cán bộ, công chức tham gia.
Hệ thống dữ liệu, hồ sơ trực tuyến, dịch vụ công và các nền tảng điều hành đang đi thẳng vào công việc hằng ngày của cấp xã, kéo theo yêu cầu người cán bộ phải thích ứng với một cách làm việc khác.
ThS. Vũ Thị Bích chỉ ra rằng cán bộ cấp xã không chỉ phải biết tiếp nhận, xử lý hồ sơ mà còn cần hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công, khai thác phần mềm, quản lý dữ liệu, phối hợp giữa các bộ phận và bảo đảm tiến độ giải quyết công việc. Vì vậy, chất lượng cán bộ không thể chỉ nhìn qua bằng cấp hay thâm niên mà phải nhìn vào khả năng giải quyết công việc cụ thể và kết quả phục vụ người dân.
“Năng lực số” cũng không đồng nghĩa với thao tác thành thạo một phần mềm. Khi dữ liệu ngày càng trở thành một phần của quá trình điều hành, người cán bộ phải biết đọc thông tin, kiểm tra dữ liệu, phối hợp liên thông và sử dụng công nghệ để rút ngắn việc dân chứ không làm phát sinh thêm thủ tục.
Cán bộ cơ sở vì thế phải làm được việc trên cả hai không gian. Ngoài địa bàn thực với những mối quan hệ dân cư, đất đai, an sinh, họ còn phải vận hành trên môi trường số. Nếu chỉ biết công nghệ mà không hiểu dân, chuyển đổi số có thể trở thành thêm một lớp thủ tục; ngược lại, chỉ gần dân mà không theo kịp quy trình số thì cũng khó đáp ứng yêu cầu phục vụ trong bộ máy mới.
Bí thư Đảng ủy xã Tân Hồng Nguyễn Minh Ngọc (phải) trao đổi với người dân khi đến thực hiện các thủ tục hành chính - Ảnh: chinhphu.vn/ Lê Sơn
Năng lực phải được kiểm chứng bằng kết quả
Từ xã Tân Hồng (Đồng Tháp) và khảo sát thực tiễn ở Cần Thơ cho thấy những lát cắt khác nhau, nhưng cùng gặp nhau ở một câu hỏi: Tiêu chuẩn nào thực sự cho biết một cán bộ cấp xã có đáp ứng được vai trò mới?
Bằng cấp, trình độ chuyên môn và tiêu chuẩn chức danh vẫn là nền tảng cần thiết. Tuy nhiên, thực tế công việc cho thấy những tiêu chí đó chưa phản ánh hết khả năng xử lý một vụ việc có nhiều chủ thể, tạo đồng thuận trong cộng đồng hay vận hành hiệu quả trên môi trường số. Khoảng cách giữa “đủ điều kiện” và “làm được việc” chỉ lộ ra khi cán bộ đứng trước một tình huống cụ thể của dân.
ThS. Nguyễn Yến Nhi cho rằng năng lực cán bộ cơ sở phải được nhìn từ khả năng giải quyết vấn đề, tạo đồng thuận và dẫn dắt hành động chứ không chỉ từ hiểu biết quy trình, văn bản hay kinh nghiệm hành chính. Từ thực tiễn Cần Thơ, ThS. Vũ Thị Bích cũng cho rằng chất lượng cán bộ cần được đánh giá không chỉ bằng bằng cấp hay thâm niên mà bằng khả năng giải quyết công việc cụ thể và mức độ hài lòng của người dân.
Đặt trong câu chuyện công tác cán bộ, đây là một thay đổi đáng chú ý. Mô hình mới buộc phải đặt thêm câu hỏi về năng lực thực thi: Cán bộ có xử lý được một vấn đề liên ngành hay không; có đối thoại, thuyết phục và tạo đồng thuận được không; có sử dụng dữ liệu và công nghệ để phục vụ dân tốt hơn không; có đủ khả năng phản ứng trước những tình huống chưa có sẵn “mẫu” để làm theo hay không.
Những câu hỏi ấy không hạ thấp giá trị của tiêu chuẩn. Ngược lại, chúng đòi hỏi tiêu chuẩn phải được kiểm chứng bằng kết quả công việc. Một cán bộ có thể đúng chuyên ngành, đúng vị trí, đúng quy trình, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn nằm ở việc họ có giải quyết được vấn đề của người dân, giữ được sự phối hợp trong bộ máy và tạo được niềm tin ở cơ sở hay không.
Khi yêu cầu đối với cán bộ cấp xã đã dịch chuyển từ “biết” sang “làm được”, bài toán tiếp theo cũng trở nên rõ hơn. Không thể chỉ kỳ vọng người cán bộ tự thích ứng bằng kinh nghiệm cá nhân; cách đào tạo, bồi dưỡng, bố trí và đánh giá họ cũng phải thay đổi tương ứng. Làm thế nào để việc học không dừng ở kiến thức, mà thực sự tạo ra năng lực thực thi trong công việc ở cơ sở?
Lê Sơn
Bài 3: Cán bộ cấp xã trong bộ máy mới - Đào tạo cán bộ phải đưa việc thật vào lớp học
