Cảm thụ văn học: 'Giả dối' đầy yêu thương!

Thơ Trần Kế Hoàn bình dị mà sâu sắc, đôi lúc hóm hỉnh, rất đời thường nhưng lại gợi những chiều sâu suy ngẫm.

Đặc biệt những bài thơ ông viết về mẹ, thể hiện tấm lòng yêu thương, thành kính một cách chân thành, nồng hậu như những khúc ngân rất khẽ nhưng có sức lay động lòng người… “Để con nhuộm tóc cho nào” là một bài thơ như thế!

Bài thơ là một câu chuyện nhỏ, rất bình dị, rất đời thường; không bi lụy, không lên gân mà tự nhiên đi vào trái tim người đọc bằng những hình ảnh mộc mạc mà đầy ám ảnh.

Mạch cảm xúc nhẹ mà sâu

Bài thơ mở ra bằng những câu ngắn, ngắt nhịp, chậm và đứt đoạn rơi rớt như hơi thở yếu của một người đã mệt:

“Ốm rồi…

chẳng thiết nữa đâu…”

Chỉ hai dòng thơ, nhưng đủ gợi ra cả một hoàn cảnh: “Ốm rồi”. Đó không phải một cơn ốm thoáng qua, mà là dấu hiệu của tuổi già, của sự suy kiệt.

“Chẳng thiết nữa đâu” - câu nói rất “đời”, rất “mẹ” gợi lên một trạng thái tâm lý buồn, mỏi mệt, buông xuôi… Dấu ba chấm như một tiếng thở dài. Mẹ đã mệt, đã muốn từ bỏ cả những điều từng rất quen thuộc trong cuộc sống sinh hoạt thường nhật. Điều đó cũng hoàn toàn dễ hiểu khi con người ta đã đi đến một ngưỡng nào đó của tuổi tác.

Mỏi mệt kéo đến, họ không còn thiết tha chăm chút cho bản thân, không còn bận tâm đến vẻ ngoài. Với người mẹ trong bài thơ, việc nhuộm tóc, một thói quen tưởng chừng cố hữu đã đi vào nếp sống, giờ đây cũng không còn ý nghĩa nữa.

Và thế là “Chân tóc trắng trên đầu trồi ra”. Đó là dấu hiệu của tuổi già, là biểu tượng của sự thật không thể che giấu: thời gian đang thắng thế, vẻ tàn tạ đang lên ngôi, đang ngự trị.

“Mẹ không nhuộm nữa… thế là…

khói sương ở phía thật thà hiện lên”.

Tác giả không nói “tóc bạc”, mà gọi đó là “khói sương”. “Khói sương” là hình ảnh vừa mờ ảo, vừa mong manh, gợi tả một cái gì đó rất hiền trong sự nhẫn nại.

Đặc biệt, cụm từ “phía thật thà” khiến câu thơ trở nên sâu sắc: Mái tóc bạc là sự thật, là điều không che đậy, không tô vẽ. Khi mẹ không còn nhuộm tóc, cũng là lúc mẹ để cho đời nhìn thấy sự thật của mình, sự thật của tuổi tác, của những năm tháng đã đi qua không thể níu giữ. Hình ảnh “chân tóc trắng” rất thật.

Đó không phải cả mái tóc bạc phơ, mà là những sợi trắng bắt đầu lộ ra từ chân tóc, nơi sự già nua âm thầm, lặng lẽ xuất hiện. Một sự thật không thể che giấu, dù trước kia từng có thuốc nhuộm, từng có gương soi. Cái “trồi ra” ấy vừa gợi hình, vừa gợi cảm giác bất lực trước thời gian nhưng đó là quy luật!

“Ngày từng ngày

một dài thêm

nỗi niềm chải xuống…

mắc trên nghẹn ngào…”

Bốn dòng thơ ngắn, nhịp điệu chậm, kéo dài theo chiều của thời gian. “Ngày từng ngày” diễn tả sự lặp lại đều đặn, không vội vã nhưng không dừng lại. Mỗi ngày không chỉ trôi qua, mà còn kéo “dài thêm” nỗi mỏi mệt, những suy tư lặng lẽ… Hình ảnh “nỗi niềm chải xuống” là một sáng tạo nghệ thuật.

Chải tóc là một hành động quen thuộc của mẹ giờ đây trở thành tâm lý chải nỗi buồn, chải những lo âu, chải cả những năm tháng đã lặng lẽ bám vào đời người. Nhưng chải xuống rồi, nỗi niềm không rơi đi, mà lại “mắc trên nghẹn ngào”.

Nghẹn là cảm giác không nói được, không khóc được, chỉ thấy cổ họng thắt lại. Đó có thể là nỗi nghẹn của mẹ khi nhận ra mình đã già, đã yếu; nhưng cũng có thể là nỗi “nghẹn ngào” của người con khi chứng kiến mẹ từng ngày già đi, ngả về phía cuối đường đời.

'Nhuộm tóc' không phải để mẹ trẻ lại, mà để che đi những dấu vết của giông gió dù chỉ là trong khoảnh khắc. Ảnh minh họa từ AI,

Lời xin tha thiết

“Để con nhuộm tóc cho nào

Dẫu là giả dối bọc vào mẹ ơi…

Muốn che giông gió của đời

Cái cò cái vạc trong lời ru xưa

Muốn che đi khoảng nắng mưa

Cho xanh mái cũ cho vừa

thanh xuân…”

Điểm nhấn cảm xúc của bài thơ nằm ở lời đề nghị được lặp lại nhiều lần như một sự nài nỉ yêu thương:

“Để con nhuộm tóc cho nào!”

Câu thơ nghe như lời nũng nịu khẽ khàng, như một lời xin tha thiết! Không phải “con sẽ”, mà là “để con”, con xin được làm điều đó cho mẹ. Một công việc mà ai cũng hiểu “là giả dối bọc vào”. Tác giả thẳng thắn thừa nhận: nhuộm tóc là “giả dối”.

Nhưng đó không phải là sự che giấu vô thức, mà là một hành động có ý thức, là một sự giả dối đặc biệt, giả dối vì yêu thương! Người con cũng biết rằng thuốc nhuộm không thể trả lại cho mẹ thanh xuân, không thể xóa đi những năm tháng nhọc nhằn trên vai mẹ, nhưng con vẫn muốn làm, vì đó là điều duy nhất con có thể làm cho mẹ lúc này. Bởi con muốn “che giông gió của đời” cho mẹ.

Những vất vả, nhọc nhằn mà mẹ từng trải qua đó chính là “giông gió” mà nhà thơ muốn nói tới. Mẹ đã bất chấp tất cả, một đời vì con. Hình ảnh “cái cò cái vạc” gợi lên cả một miền ký ức bần hàn, vất vả. Đó là hồi ức về những câu ca dao mẹ từng ru con trong bao đêm dài, là biểu tượng của thân phận người phụ nữ tảo tần, gánh gồng, lam lũ. Khi nhắc đến “lời ru xưa”, bài thơ bỗng mở ra một tầng thời gian của quá khứ khi mẹ còn trẻ, còn đủ sức để ru con bằng giọng hát, bằng lời ru của trái tim và cuộc đời mình…

Vẫn là nỗi ám ảnh về sự “trồi ra” của những “chân tóc trắng” người con tha thiết muốn giúp mẹ “che đi khoảng nắng mưa”, để mẹ quên đi những gian khó, những thăng trầm của cuộc đời mình. “Mái cũ” là mái tóc, cũng là mái nhà của ký ức.

Người con muốn nhuộm “cho xanh mái cũ cho vừa thanh xuân…”, muốn xua đi cái màu bần hàn bi thương của ký ức không phải vì sợ người đời nhìn thấy, mà vì muốn trả lại cho mẹ dù chỉ là ảo ảnh một chút thanh xuân đã mất. Con muốn tưới mát cuộc đời héo hon của mẹ bằng một cử chỉ yêu thương!

Vậy là “nhuộm tóc” suy cho cùng, không phải để mẹ trẻ lại, mà để che đi những dấu vết của giông gió ấy dù chỉ là trong khoảnh khắc. Nhà thơ thật tinh tế khi nói hộ người con những điều suy tư, những ước vọng sâu xa, thầm kín ấy.

“Đừng ngập ngừng, đừng phân vân…

Hãy cho con nhuộm một lần

khói sương…

Tóc xanh xòa mát trước gương

Mẹ cười…

Cả bốn bên tường

run run…”

Một lần nữa, người con lại khẩn khoản xin mẹ: “Hãy cho con nhuộm một lần khói sương…”. Có lẽ người con hiểu rằng thời gian không còn nhiều. Chỉ “một lần” thôi - Một lần cuối. Cụm từ “khói sương” được lặp lại, nhấn mạnh sự mong manh của tuổi già, của đời người. Đó không chỉ là nhuộm tóc mà còn là một nghi thức yêu thương, một lần con được chăm sóc mẹ theo cách ngược lại với sự tàn phá của thời gian và giống như những cử chỉ mà mẹ từng làm cho con ngày thơ bé.

“Tóc xanh xòa mát trước gương

Mẹ cười…

cả bốn bên tường

run run…”

Đây là đoạn kết đẹp và ám ảnh nhất của bài thơ. Mái tóc mẹ đã “xanh” trở lại, đã “xòa mát trước gương” đem đến cho mẹ một cảm giác dịu dàng, nhẹ nhõm. Mẹ bỗng cười. Nụ cười như tia nắng thức dậy giữa mùa đông lạnh giá. Nụ cười ấy không chỉ làm không gian ấm lên, mà còn lan tỏa nỗi xúc động khiến “cả bốn bên tường run run”.

Không gian cũng như con người đều cảm nhận được khoảnh khắc xúc động mong manh ấy. Mẹ cười khiến cả không gian “run run”. Đó là nụ cười mãn nguyện, nụ cười yêu con, và có thể cũng là nụ cười cuối cùng của một thời thanh xuân được “nhuộm lại”, được đánh thức.

Cái run ấy không chỉ của những bức tường, mà còn là nỗi xúc động trong lòng người đọc. Dấu ba chấm được dùng cuối bài kết thúc một cách tinh tế những xúc cảm rộn lên trong lòng người mẹ sau những ngập ngừng, mỏi mệt, nghẹn ngào…

Cảm ơn nhà thơ Trần Kế Hoàn đã nói hộ lòng ta lời tri ân sâu lắng dành cho mẹ, dù đó là tiếng nói của sự muộn màng: Khi con đủ lớn để chăm sóc mẹ, thì mẹ đã không còn nhiều thời gian để hưởng thụ sự chăm sóc ấy.

Thể thơ tự do, nhịp chậm, có nhiều khoảng lặng. Những hình ảnh đời thường nhưng giàu sức gợi, ngôn ngữ giản dị, gần khẩu ngữ, tạo cảm giác chân thật… Bài thơ: “Để con nhuộm tóc cho nào” không chỉ là bài thơ về mẹ, mà còn là thông điệp nhắc nhở nhẹ nhàng với mỗi người rằng hãy yêu thương khi còn có thể.

Đừng đợi đến lúc mẹ “không thiết nữa đâu” mới cuống cuồng muốn bù đắp. Có những điều, dù làm bằng cả tấm lòng, vẫn không thể níu giữ được thời gian. Bài thơ khép lại, nhưng dư âm còn mãi. Nó khiến ta muốn về nhà sớm hơn, nhìn kỹ hơn mái tóc của mẹ, và tự hỏi: Liệu mình đã kịp làm gì cho mẹ chưa?