Trong dòng chảy phát triển mạnh mẽ của đô thị hiện đại, những con sông đôi khi dần bị lãng quên giữa bê tông và nhịp sống hối hả. Thế nhưng, với người Nam Bộ, sông nước không chỉ là một phần của cảnh quan mà còn là cội nguồn hình thành văn hóa, sinh kế và bản sắc cộng đồng. Từ nhận thức đó, trưng bày “Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” được tổ chức tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM đã mở ra một không gian đối thoại giàu cảm xúc về mối quan hệ giữa con người với các dòng sông hôm nay.
Trưng bày nằm trong khuôn khổ dự án “Sống cùng dòng sông”, do Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam khởi xướng, với sự tham gia của bốn bảo tàng tại TP.HCM gồm Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, Bảo tàng TP.HCM, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ và Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM. Đây cũng là phiên bản chuyển thể từ trưng bày “Chúng tôi, những dòng sông” từng gây tiếng vang tại Bảo tàng Confluences ở Lyon (Pháp) năm 2022, nhưng đã được điều chỉnh để phản ánh rõ nét đặc trưng của hệ thống sông ngòi phương Nam.
Không chỉ kể câu chuyện về các dòng sông, trưng bày còn gợi mở những suy tư về tương lai của vùng đất Nam Bộ trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và quá trình đô thị hóa diễn ra ngày càng nhanh chóng.
Phát biểu tại lễ khai mạc, ông Etienne Ranaivoson - Tổng Lãnh sự Pháp tại TP.HCM cho biết dự án “Sống cùng dòng sông” hướng đến hai mục tiêu cốt lõi: hiểu rõ những mối đe dọa đang bủa vây các dòng sông và nhìn lại một cách sâu sắc mối quan hệ của con người với sông nước.
Theo ông, các dòng sông không đơn thuần là yếu tố địa lý mà còn là ký ức sống động của mỗi vùng đất. Chúng lưu giữ những câu chuyện của quá khứ, đồng thời chứa đựng những hy vọng cho tương lai. “Vấn đề cốt lõi là chúng ta phải tái định nghĩa cách con người đang sống cùng các dòng sông hiện nay”, ông nhấn mạnh.
Tại không gian trưng bày, người xem được dẫn dắt qua hành trình khám phá đời sống sông nước Nam Bộ bằng gần 80 hiện vật, tác phẩm hội họa, hình ảnh và tư liệu quý. Từ những lớp phù sa khai mở vùng đất phương Nam đến mạng lưới giao thương nhộn nhịp trên sông, tất cả được tái hiện sinh động thông qua các tư liệu khảo cổ, hiện vật văn hóa và hình ảnh tư liệu.
Không gian được chia thành ba phần chính. Phần đầu tiên mang tên “Những dòng sông như dấu ấn bản sắc văn hóa Nam Bộ”, giới thiệu mối quan hệ lâu đời giữa cư dân và sông nước thông qua tín ngưỡng dân gian, lễ hội, hiện vật khảo cổ và đời sống văn hóa cộng đồng.
Phần thứ hai – “Vai trò và công năng của dòng sông” – tái hiện dòng sông như nguồn sống, tuyến giao thương và không gian sinh hoạt của cư dân Nam Bộ qua nhiều thời kỳ. Những chiếc ghe, ngư cụ, cà ràng hay các hình ảnh chợ nổi đã khắc họa rõ nét đời sống thương hồ gắn bó mật thiết với sông nước.
Đặc biệt, phần thứ ba với chủ đề “Tương lai nào cho các dòng sông?” đã để lại nhiều suy ngẫm cho người xem khi phản ánh thực trạng ô nhiễm môi trường, sạt lở bờ sông, suy giảm phù sa và đa dạng sinh học do tác động của biến đổi khí hậu và khai thác tài nguyên quá mức.
Theo bà Nguyễn Khắc Xuân Thi – Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, đối với Nam Bộ, dòng sông không chỉ là yếu tố tự nhiên hay địa lý mà còn là cội nguồn của cư trú, giao thương, sản xuất, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng.
“Từ sông Đồng Nai, sông Sài Gòn đến hệ thống sông Cửu Long và mạng lưới kênh rạch chằng chịt, sông nước đã góp phần hình thành nên bản sắc văn hóa Nam Bộ với những đặc trưng cởi mở, năng động, giàu sức sống và luôn biết thích ứng với điều kiện tự nhiên”, bà chia sẻ.
Bà Xuân Thi cũng cho rằng trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà còn phải trở thành không gian kết nối tri thức, khơi gợi đối thoại xã hội và góp phần giải quyết các vấn đề đương đại. Khi kể câu chuyện về dòng sông cũng chính là kể câu chuyện về con người, về khả năng thích ứng và trách nhiệm bảo vệ môi trường sống.
Một điểm đáng chú ý của trưng bày là sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, nghệ thuật trưng bày và giáo dục cộng đồng. Đây không chỉ là hoạt động văn hóa đơn thuần mà còn là kết quả hợp tác quốc tế giữa các bảo tàng Việt Nam với các chuyên gia của Bảo tàng Confluences thông qua các chương trình tập huấn, trao đổi chuyên môn và phát triển phương pháp trưng bày hiện đại.
Bên cạnh đó, dự án “Sống cùng dòng sông” còn triển khai nhiều hoạt động tại Hà Nội, TP.HCM, Quy Nhơn, Cần Thơ và Biên Hòa nhằm lan tỏa nhận thức cộng đồng về bảo vệ hệ sinh thái sông ngòi và phát triển bền vững. Đặc biệt, một tập san giáo dục dành cho trẻ em từ 10 đến 13 tuổi cũng được thực hiện nhằm giúp thế hệ trẻ tiếp cận các vấn đề môi trường bằng cách gần gũi và dễ hiểu hơn.
Trong bối cảnh nhiều dòng sông đang chịu áp lực nặng nề từ phát triển đô thị và biến đổi khí hậu, trưng bày “Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” không chỉ giúp công chúng nhìn lại giá trị lịch sử – văn hóa của sông nước phương Nam mà còn đặt ra lời nhắc mạnh mẽ về trách nhiệm bảo vệ những dòng chảy đang nuôi dưỡng đời sống hôm nay và mai sau.
