Giữa khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng Hà Nội, những mảnh xác máy bay và vỏ bom - từng là vật thể của hủy diệt, được treo lơ lửng trong cấu trúc sắp đặt đương đại.
Những mảnh vỡ tìm quỹ đạo hòa bình
Không gian sắp đặt “Chiến tranh và hòa bình” do hai nghệ sĩ Thu Trần và Tây Phong thực hiện được hình thành từ chính những hiện vật do Bảo tàng Hà Nội sưu tầm, lưu giữ nhiều năm qua. Không còn nằm im trong kho lưu trữ, các di vật chiến tranh bước vào một trật tự thẩm mỹ mới, nơi ký ức không bị khơi dậy theo cách dữ dội mà được dẫn dắt qua một hành trình suy tưởng. Từ những mảnh vỡ của quá khứ, một không gian hòa bình dần được kiến tạo.
Thông qua ngôn ngữ sắp đặt đương đại, các mảnh xác máy bay và vỏ bom không chỉ được giới thiệu như chứng tích của một giai đoạn lịch sử, mà còn được đặt trong sự gợi mở suy ngẫm về ký ức chiến tranh, về giá trị của hòa bình và trách nhiệm gìn giữ những thành quả được đánh đổi bằng xương máu.
Tổ hợp gồm hai khung kết cấu thép chính, kết nối bằng một khoảng chuyển tiếp treo lơ lửng giữa không trung. Không có sàn đỡ hay cột chạm đất, phần trung tâm tồn tại bằng hệ thống treo, tạo cảm giác bồng bềnh và bất định. Người xem buộc phải di chuyển, thay đổi điểm nhìn và điều chỉnh nhịp bước. Chính trong sự chuyển động ấy, ký ức không còn là một khối tĩnh lặng.
Các mảnh xác máy bay được treo ở cao độ trung gian thay vì đặt cố định trên mặt đất, phá vỡ lối trưng bày quen thuộc trong bảo tàng. Từ những chứng tích tĩnh tại của quá khứ, chúng trở thành những thực thể đang đối thoại với không gian và người xem. Không còn thuộc về chiến trường nhưng cũng chưa chìm vào quên lãng, trạng thái lơ lửng ấy nhắc nhở quá khứ không tự biến mất, mà vẫn âm thầm hiện diện trong ý thức cộng đồng.
Song hành với các mảnh kim loại là hệ thống khối cầu và mảng hình học do nghệ sĩ Thu Trần tạo tác từ vật liệu nhẹ, bọc giấy dó, giấy dứa và phủ sơn mài. Khi đặt cạnh sắt thép công nghiệp, chất liệu sơn mài truyền thống Việt Nam trở thành một đối trọng văn hóa đầy ý nghĩa.
Một bên từng thuộc về xung đột, một bên là kỹ nghệ thủ công tích lũy qua thời gian. Sự tương phản ấy không tạo đối lập, mà mở ra sự cộng hưởng giữa cứng và mềm, nặng và nhẹ, giữa ký ức chiến tranh và chiều sâu văn hóa.
Những khối cầu được tổ chức như các “thiên thể” tìm quỹ đạo giữa các mảnh vỡ. Chúng không mang tính trang trí mà trực tiếp tham gia vào việc cân bằng không gian. Trong nhịp điệu thị giác ấy, kim loại lạnh không đơn độc mà được bao bọc, đối thoại và chuyển hóa bởi những chất liệu mềm mại. Hình ảnh giàn hoa sen và các dải lụa đa sắc ở cuối hành trình càng làm rõ tinh thần hướng tới hòa bình.
Không gian sắp đặt còn cộng hưởng với tác phẩm phù điêu của họa sĩ Nguyễn Hải về sự kiện phi công John McCain tại hồ Trúc Bạch ngày 26/10/1967. Chi tiết lịch sử ấy từng gắn với xung đột, nhưng theo dòng chảy thời gian đã trở thành biểu tượng cho tiến trình khép lại quá khứ, hướng tới hòa giải và hợp tác. Khi đặt cạnh tổ hợp sắp đặt, phù điêu không chỉ nhắc nhớ một sự kiện, mà mở rộng ý nghĩa của không gian, từ đối đầu đến đối thoại, từ chiến tranh đến phát triển.
Tổ hợp nghệ thuật được hình thành từ những mảnh xác máy bay và vỏ bom do Bảo tàng Hà Nội sưu tầm, lưu giữ.
Nghệ thuật thay đổi cách chúng ta đứng trước lịch sử
Chia sẻ về ý tưởng thực hiện, nghệ sĩ Thu Trần cho biết cơ duyên bắt đầu từ lần chị tiếp cận những mảnh xác máy bay và vỏ bom đang được lưu giữ tại bảo tàng. Đứng trước các hiện vật, chị xúc động khi nhận ra dấu tích chiến tranh và cảm nhận sâu sắc giá trị của hòa bình.
Thách thức lớn nhất, theo nghệ sĩ Thu Trần là tìm được cách ứng xử phù hợp với những di vật nặng tính lịch sử, vừa tôn trọng nguyên bản, vừa kiến tạo một cấu trúc thẩm mỹ đủ tinh tế để mở ra đối thoại. Việc lựa chọn lụa, giấy dó, giấy dứa đặt cạnh kim loại nhằm tạo sự tương phản, đồng thời gợi cảm giác chữa lành, bao dung và tái sinh.
Đồng hành cùng dự án, nghệ sĩ Tây Phong nhấn mạnh yếu tố cấu trúc không gian và nhịp điệu thị giác. Anh cho rằng, điều quan trọng không chỉ là trưng bày hiện vật, mà là tạo ra một trải nghiệm để người xem tự đối thoại với lịch sử. Không gian không áp đặt thông điệp cũng không đưa ra lời giảng giải đạo đức, mà khuyến khích công chúng xác lập khoảng cách của mình với quá khứ.
“Chiến tranh và hòa bình” không tái hiện chiến tranh như một câu chuyện minh họa, cũng không tuyên bố chức năng chữa lành. Tác phẩm tồn tại như một cấu trúc nhắc nhở vật chất không vô nghĩa và lịch sử không tự xóa bỏ mình. Khi các di vật được đặt vào một trật tự thẩm mỹ mới, nghệ thuật không thay thế lịch sử mà làm thay đổi cách con người đứng trước lịch sử.
Từ những mảnh xác máy bay từng gắn với bầu trời khói lửa, một không gian hòa bình được hình thành không phải bằng sự lãng quên. Trong sự lơ lửng của kim loại và nhịp chuyển động của người xem, ký ức lịch sử được trao lại cho công chúng để suy ngẫm. Và có lẽ chính trong suy ngẫm ấy, hòa bình mới thực sự có chỗ đứng vững bền trong đời sống hiện đại.
Không gian về đêm khi kết hợp với nghệ thuật sắp đặt ánh sáng.
Ông Phạm Tuấn Long - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, cho biết những hoạt động như triển lãm lần này góp phần làm phong phú diện mạo không gian trưng bày ngoài trời, hướng tới mục tiêu xây dựng Bảo tàng Hà Nội trở thành điểm đến văn hóa sáng tạo tiêu biểu của Thủ đô. Trong bối cảnh Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2026, không gian “Chiến tranh và hòa bình” không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, mà còn là dấu mốc của tư duy đổi mới.
Bên cạnh không gian “Chiến tranh và hòa bình” là không gian “Vũ điệu Xuân” của nghệ sĩ Nguyễn Đức Phương. Hai không gian cộng hưởng để hình thành đối thoại giữa lịch sử chiến tranh và tinh thần của mùa Xuân. Lấy cảm hứng từ roi ngựa trong nghệ thuật tuồng, tác phẩm gợi liên tưởng đến Thánh Gióng - biểu tượng khí phách anh hùng cũng như ý chí quật cường và sức mạnh dân tộc. Đại diện Bảo tàng Hà Nội cho biết, hai không gian trưng bày nhằm phát huy di sản và khẳng định vai trò bảo tàng như một thiết chế sáng tạo kết nối quá khứ với hiện tại.
