Trong vài năm qua, trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là AI tạo sinh, đã trở thành tâm điểm của một cuộc đua đầu tư quy mô chưa từng có. Các tập đoàn công nghệ lớn chi hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ USD cho chip, trung tâm dữ liệu, mô hình nền tảng, nhân lực và hạ tầng điện toán đám mây. Nhà đầu tư chấp nhận chi phí khổng lồ với kỳ vọng AI sẽ tạo ra làn sóng tăng trưởng tiếp theo, giống như Internet, điện thoại thông minh hay điện toán đám mây từng làm được.
Nhưng khi sự phấn khích ban đầu dần đi qua, thị trường bắt đầu đặt câu hỏi khó hơn: AI có thể kiếm tiền đến đâu? Doanh thu có đủ bù chi phí hạ tầng? Các mô hình lớn có thể trở thành sản phẩm đại chúng, công cụ doanh nghiệp và nền tảng vận hành kinh tế số hay không?
Chính trong bối cảnh đó, tuyên bố mới nhất của Alibaba trở nên đáng chú ý. Trong thư gửi cổ đông, Chủ tịch Joe Tsai và CEO Eddie Wu cho biết các khoản đầu tư lớn của tập đoàn vào AI đã vượt qua giai đoạn “ban đầu” và bước vào giai đoạn “thương mại hóa toàn diện”. Alibaba dự báo doanh thu định kỳ hằng năm từ các mô hình và ứng dụng AI có thể đạt 30 tỷ nhân dân tệ vào cuối năm 2026; các sản phẩm AI được kỳ vọng đóng góp hơn một nửa doanh thu điện toán đám mây trong năm tới.
 |
| Nguồn: ChatGPT |
Alibaba và tham vọng “nhà máy AI”
Điểm đáng chú ý trong chiến lược của Alibaba là tập đoàn này không chỉ muốn làm một chatbot, một mô hình AI hay một dịch vụ điện toán đám mây đơn lẻ. Alibaba muốn xây dựng một hệ sinh thái AI toàn diện, bao trùm từ chip T-Head, hạ tầng cloud, nền tảng mô hình, mô hình nền tảng Qwen đến các ứng dụng AI cho người dùng và doanh nghiệp. Một lãnh đạo Alibaba Cloud gọi đây là “nhà máy trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc”.
Cách nói “nhà máy AI” cho thấy Alibaba nhìn AI như một dây chuyền sản xuất mới. Nếu trong kỷ nguyên công nghiệp, nhà máy biến nguyên liệu thành hàng hóa, thì trong kỷ nguyên số, “nhà máy AI” biến dữ liệu, mô hình, chip và năng lực tính toán thành dịch vụ, tự động hóa và quyết định kinh doanh.
Đây cũng là lý do Alibaba muốn kiểm soát nhiều tầng của chuỗi giá trị. Nếu AI thật sự trở thành hạ tầng mới của kinh tế số, doanh thu sẽ không chỉ đến từ một sản phẩm cụ thể, mà từ cả hệ sinh thái: doanh nghiệp thuê cloud, dùng mô hình, triển khai AI agent, tích hợp ứng dụng và tối ưu quy trình vận hành.
Vì sao Alibaba cần AI lúc này?
Sự chuyển hướng mạnh sang AI không diễn ra trong khoảng trống. Mảng thương mại điện tử cốt lõi của Alibaba đang chịu áp lực cạnh tranh lớn. Sự nổi lên của PDD, Douyin, JD.com và các nền tảng thương mại nội dung đã làm thay đổi thói quen mua sắm tại Trung Quốc. Mô hình thương mại điện tử truyền thống không còn tăng trưởng dễ dàng như trước.
Trong khi đó, điện toán đám mây và AI lại nổi lên như điểm sáng. Theo thông tin Alibaba công bố, doanh thu cloud tăng mạnh, còn doanh thu từ các sản phẩm liên quan đến AI đạt 8,97 tỷ nhân dân tệ, chiếm 30% doanh thu điện toán đám mây và đánh dấu quý tăng trưởng ba chữ số thứ 11 liên tiếp của phân khúc này.
Những con số này cho thấy AI không còn chỉ là câu chuyện trình diễn công nghệ. Nó đã bắt đầu đi vào báo cáo tài chính. Với Alibaba, AI vừa là công cụ bảo vệ mảng kinh doanh cũ, vừa là động cơ tăng trưởng mới.
Trong thương mại điện tử, AI có thể cải thiện gợi ý sản phẩm, quảng cáo, chăm sóc khách hàng, tìm kiếm, thiết kế gian hàng và tối ưu chuỗi cung ứng. Trong cloud, AI kéo thêm khách hàng doanh nghiệp, tăng nhu cầu sử dụng máy chủ, lưu trữ, dữ liệu và dịch vụ mô hình. Nói cách khác, Alibaba không chỉ đặt cược vào AI vì xu thế, mà còn vì tập đoàn cần một trụ cột tăng trưởng mới khi thương mại điện tử truyền thống bước vào giai đoạn cạnh tranh khốc liệt hơn.
AI agent và cuộc đua giao diện mới
Một điểm quan trọng trong thông điệp của Alibaba là vai trò của AI agent, hay các tác nhân AI. Theo lãnh đạo tập đoàn, số lượng lớn các tác nhân AI sẽ đảm nhận ngày càng nhiều công việc trong nền kinh tế kỹ thuật số và trở thành giao diện chính giữa con người với thế giới số.
Nếu chatbot thế hệ đầu chủ yếu trả lời câu hỏi, AI agent được kỳ vọng có thể thực hiện nhiệm vụ phức tạp hơn: tìm kiếm thông tin, so sánh lựa chọn, đặt lịch, viết mã, phân tích dữ liệu, xử lý đơn hàng, chăm sóc khách hàng hoặc phối hợp nhiều phần mềm khác nhau. Đây là bước chuyển từ “AI biết nói” sang “AI biết làm”.
Với Alibaba, AI agent đặc biệt quan trọng vì tập đoàn sở hữu hệ sinh thái thương mại và cloud khổng lồ. Một agent có thể hỗ trợ người bán tối ưu quảng cáo, tự động trả lời khách hàng, dự báo tồn kho, viết mô tả sản phẩm, dịch nội dung hoặc đề xuất chiến lược giá. Với người mua, agent có thể trở thành trợ lý mua sắm cá nhân.
Nếu xu hướng này thành hiện thực, giao diện Internet có thể thay đổi. Người dùng không nhất thiết phải mở nhiều ứng dụng, gõ nhiều từ khóa hay tự so sánh hàng chục kết quả. Họ có thể giao nhiệm vụ cho một agent. Khi đó, công ty nào kiểm soát agent, mô hình và hạ tầng phía sau sẽ có vị trí rất mạnh trong chuỗi giá trị số.
Từ mô hình lớn đến bài toán lợi nhuận
Tuyên bố của Alibaba phản ánh một xu hướng rộng hơn: ngành AI toàn cầu đang chuyển từ cuộc đua “ai có mô hình mạnh hơn” sang cuộc đua “ai kiếm tiền tốt hơn”. Trong giai đoạn đầu, các công ty cạnh tranh bằng quy mô mô hình, năng lực suy luận, khả năng tạo văn bản, hình ảnh, video hay mã lập trình. Nhưng khi chi phí hạ tầng tăng quá nhanh, chỉ năng lực kỹ thuật là chưa đủ.
AI tạo sinh có một đặc điểm khác với nhiều phần mềm truyền thống: mỗi lần người dùng đặt câu hỏi, tạo nội dung, chạy mã hoặc yêu cầu agent xử lý nhiệm vụ đều tiêu tốn năng lực tính toán. Khi quy mô sử dụng tăng, chi phí vận hành cũng tăng. Vì vậy, lợi nhuận bền vững không chỉ phụ thuộc vào việc có nhiều người dùng, mà còn phụ thuộc vào khả năng tối ưu chi phí suy luận, định giá sản phẩm, giữ chân khách hàng doanh nghiệp và tạo ra giá trị đủ lớn để khách hàng sẵn sàng trả tiền.
Đây là phép thử lớn với Alibaba. Tập đoàn đã công bố mục tiêu chi tiêu vốn 380 tỷ nhân dân tệ trong vòng ba năm để phục vụ AI và cloud. Nếu nhu cầu AI tiếp tục tăng, khoản đầu tư này có thể giúp Alibaba chiếm vị trí dẫn đầu. Nhưng nếu doanh thu không tăng đủ nhanh, hoặc cạnh tranh khiến giá dịch vụ AI giảm mạnh, áp lực lên lợi nhuận sẽ không nhỏ.
Rủi ro bong bóng AI vì thế không nằm ở việc AI “không có giá trị”. Vấn đề là giá trị đó sẽ tập trung vào ai, trong bao lâu và với biên lợi nhuận nào. Internet từng tạo ra những công ty khổng lồ, nhưng cũng làm biến mất vô số doanh nghiệp thời bong bóng dot-com. AI có thể đi theo quỹ đạo tương tự: cơ hội lớn thuộc về những công ty kiểm soát hạ tầng, dữ liệu, hệ sinh thái ứng dụng và khách hàng doanh nghiệp.
Hàm ý với thế giới
Từ câu chuyện Alibaba, bài học lớn nhất với các quốc gia là không nên nhìn AI như cuộc đua công nghệ giữa các tập đoàn. Khi AI bước vào giai đoạn thương mại hóa, nó sẽ tác động trực tiếp đến năng suất, việc làm, giáo dục, quản trị công, an ninh dữ liệu và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Các nước cần tránh hai cực đoan: hoặc thả nổi AI cho thị trường tự điều chỉnh, hoặc siết chặt đến mức kìm hãm đổi mới. AI cần không gian để phát triển, nhưng cũng cần chuẩn mực về dữ liệu, quyền riêng tư, bản quyền, trách nhiệm thuật toán và an toàn hệ thống. Đồng thời, AI cần được coi là hạ tầng phát triển, gắn với trung tâm dữ liệu, điện toán hiệu năng cao, dữ liệu mở, an ninh mạng và năng lực kiểm định thuật toán.
Với Việt Nam, bài học từ Alibaba là thay vì chạy theo cuộc đua “đốt tiền” bằng mọi giá, nên tập trung vào AI ứng dụng, AI tiếng Việt, AI cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, AI trong khu vực công và các ngành có lợi thế như sản xuất, nông nghiệp, thương mại điện tử, tài chính, du lịch, giáo dục.
Đây là những lĩnh vực Việt Nam có nhu cầu thực, dữ liệu thực và khả năng tạo hiệu quả nhanh. Một hệ thống AI hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ quản lý đơn hàng, chăm sóc khách hàng, phân tích thị trường có thể tạo giá trị thiết thực hơn nhiều so với một mô hình lớn nhưng ít người dùng. Một công cụ AI tiếng Việt phục vụ giáo dục, y tế cơ sở, dịch vụ công hay nông nghiệp thông minh cũng có thể đem lại tác động xã hội rõ ràng.
“Từ đốt tiền đến kiếm tiền từ AI” không chỉ là câu chuyện của Alibaba. Đó là bước ngoặt của toàn ngành công nghệ. Sau thời kỳ phấn khích với các mô hình tạo sinh, AI đang bước vào giai đoạn bị kiểm chứng bởi thị trường, khách hàng và báo cáo tài chính.
Alibaba đang cố chứng minh rằng AI không chỉ là công cụ trình diễn, mà còn có thể trở thành hạ tầng sản xuất của kinh tế số. Nhưng chính tham vọng đó cũng đặt tập đoàn trước phép thử lớn: AI có thể tạo ra lợi nhuận bền vững hay chỉ kéo dài một chu kỳ đầu tư tốn kém?
Câu trả lời sẽ không chỉ quyết định tương lai của Alibaba, mà còn gợi mở cách các quốc gia, trong đó có Việt Nam, chuẩn bị cho giai đoạn AI không còn là khẩu hiệu công nghệ, mà trở thành năng lực cạnh tranh thực sự.
